Ngăn cháy thụ động là các bộ phận không cần điện hay tín hiệu mà vẫn giữ lửa, khói trong một khoang trong khoảng thời gian thiết kế yêu cầu: tường và sàn ngăn cháy, cửa ngăn cháy, lớp chèn bịt quanh ống và cáp xuyên qua, lớp bảo vệ kết cấu thép. Khi thi công, phần này phải làm đúng giải pháp và vật liệu trong hồ sơ thiết kế đã thẩm định, và được kiểm trước khi bị trần, tường hoàn thiện che đi.
Đây là phần hay bị bỏ quên nhất trong thi công PCCC, vì nó không thuộc hẳn về gói thầu nào và không có buổi chạy thử nào làm lộ lỗi. Bài viết đi qua từng hạng mục và chỉ ra ai nên chịu trách nhiệm.
Vì sao phần thụ động hay bị bỏ quên
Hệ thống báo cháy và chữa cháy có nhà thầu riêng, có buổi thử riêng, nên ít khi bị quên. Ngăn cháy thụ động thì khác: tường ngăn cháy do đội xây dựng làm, cửa ngăn cháy do nhà cung cấp cửa lắp, lỗ xuyên qua tường được đục bởi đội điện, đội nước, đội điều hoà, mỗi đội một lúc. Đến cuối, những lỗ quanh ống và cáp, nơi lửa và khói đi qua dễ nhất, thường không đội nào nhận là việc của mình.
Hậu quả của việc bỏ quên không lộ ra trong bất kỳ buổi chạy thử nào. Một bức tường ngăn cháy đủ dày nhưng có lỗ hở quanh máng cáp vẫn trông bình thường từ bên ngoài sau khi đã ốp trần. Chỉ khi có cháy, khói mới tìm ra con đường đó và lan sang khoang bên cạnh, làm mất ý nghĩa của cả giải pháp khoang cháy mà thiết kế đã tính toán.
Vì vậy chủ đầu tư nên coi ngăn cháy thụ động là một hạng mục có tên, có người chịu trách nhiệm và có điểm kiểm riêng trong kế hoạch giám sát, chứ không phải phần việc phụ ai làm cũng được.
Những hạng mục thuộc ngăn cháy thụ động
Tuỳ công trình, danh sách có thể dài ngắn khác nhau. Các hạng mục hay có trong hồ sơ thiết kế đã thẩm định gồm:
- Tường, vách ngăn cháy chia khoang cháy hoặc bao quanh phòng có nguy hiểm cháy cao như phòng máy phát, kho, phòng rác.
- Sàn ngăn cháy giữa các tầng và giữa khu chức năng khác nhau, ví dụ giữa tầng hầm để xe và tầng thương mại.
- Cửa ngăn cháy cùng phụ kiện: khung, bản lề, tay co tự đóng, gioăng, khoá thoát hiểm.
- Chèn bịt các lỗ xuyên kỹ thuật cho ống nước, ống chữa cháy, ống gió, máng cáp, ống luồn dây qua tường và sàn ngăn cháy.
- Van ngăn cháy trên ống gió tại vị trí ống xuyên qua bộ phận ngăn cháy.
- Vách và cửa của hộp kỹ thuật đứng chạy suốt nhiều tầng, cùng việc chặn khói giữa các tầng trong hộp.
- Lớp bảo vệ kết cấu thép bằng sơn chống cháy, vữa phun hoặc tấm bọc, theo yêu cầu bậc chịu lửa của công trình.
Các khái niệm như giới hạn chịu lửa, khoang cháy, bậc chịu lửa được định nghĩa trong quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình hiện hành. Khi thi công, bạn không cần tự tính, chỉ cần đảm bảo mọi hạng mục làm đúng chi tiết thiết kế và có vật liệu được chứng nhận phù hợp.
Chèn bịt lỗ xuyên: điểm yếu số một
Giải pháp chèn bịt phải khớp loại xuyên. Lỗ quanh ống thép, ống nhựa, bó cáp hay ống gió mỗi loại cần giải pháp khác nhau, vì ống nhựa chảy mềm khi nóng còn ống thép dẫn nhiệt. Vật liệu và cách lắp phải theo chi tiết thiết kế và có kết quả thử nghiệm phù hợp với đúng loại xuyên đó.
Làm sau khi các đường ống, cáp đã đi xong. Chèn bịt quá sớm thì đội đến sau sẽ khoan, phá để luồn thêm cáp. Chèn quá muộn thì trần đã đóng không tiếp cận được. Thời điểm hợp lý là ngay sau khi các hệ thống đi qua lỗ đó hoàn tất và trước khi che khuất.
Giao cho một bên chịu trách nhiệm. Cách gọn nhất là giao toàn bộ việc chèn bịt cho một nhà thầu, thường là nhà thầu PCCC hoặc nhà thầu hoàn thiện có năng lực, thay vì để mỗi đội tự bịt lỗ của mình bằng vật liệu tuỳ tiện.
Kiểm lại sau mọi thay đổi. Một lỗ đã chèn bịt đạt có thể bị phá khi đội điện luồn thêm cáp vào phút cuối. Giám sát nên đi lại các lỗ xuyên ở hộp kỹ thuật và tường ngăn cháy trước buổi chạy thử cuối cùng.
Không dùng vật liệu thông thường thay vật liệu chống cháy. Bọt xốp nở, vữa xây thông thường, bông thường có thể lấp kín lỗ nhưng không có khả năng ngăn cháy như vật liệu được chứng nhận. Nhìn bằng mắt khó phân biệt, nên phải kiểm chứng từ vật liệu.
Cửa ngăn cháy: lắp đúng mới giữ được tác dụng
Một cánh cửa ngăn cháy chỉ là một bộ phận của bộ cửa. Những điểm cần kiểm khi lắp:
- Bộ cửa có chứng nhận kiểm định nếu thuộc danh mục phương tiện phải kiểm định theo quy định hiện hành, và chứng nhận khớp với loại cửa, kích thước đã lắp.
- Khung cửa được liên kết chắc vào tường, khe giữa khung và tường được chèn bằng vật liệu theo chỉ dẫn của nhà sản xuất.
- Tay co thuỷ lực đưa cánh về vị trí đóng hoàn toàn từ mọi góc mở, cánh không bị kẹt sàn hay vướng thảm.
- Gioăng, nẹp quanh cánh không bị cắt bỏ khi sơn sửa hoặc lắp khoá.
- Không tự khoan thêm ô kính, lỗ khoá, lỗ thông gió vào cánh cửa; mọi thay đổi phải theo chứng nhận của nhà sản xuất.
- Với cửa trên lối thoát nạn, khoá và tay đẩy cho phép mở từ phía trong mà không cần chìa.
Lỗi vận hành phổ biến về sau là chèn chặn cho cửa luôn mở. Thi công không chịu trách nhiệm cho thói quen đó, nhưng nếu thiết kế có cửa giữ mở bằng nam châm nhả khi có báo cháy, phần liên động này phải được thử khi chạy thử liên động.
Bảo vệ kết cấu thép: sơn chống cháy và các lớp bọc
Thép mất khả năng chịu lực nhanh khi bị nung nóng, nên với công trình kết cấu thép như nhà xưởng, kho, thiết kế thường yêu cầu bảo vệ cột, dầm bằng sơn chống cháy, vữa phun hoặc tấm bọc để đạt bậc chịu lửa cần thiết. Loại vật liệu và chiều dày lớp bảo vệ được xác định theo thiết kế, dựa trên kết quả thử nghiệm của chính sản phẩm đó với cấu kiện tương ứng.
Với sơn chống cháy, chất lượng phụ thuộc rất lớn vào thi công: bề mặt thép phải được làm sạch và sơn lót đúng hệ tương thích, chiều dày màng sơn khô phải đạt yêu cầu trên toàn bộ bề mặt chứ không chỉ ở chỗ dễ với tới. Giám sát nên yêu cầu đo chiều dày màng sơn bằng thiết bị đo ở nhiều điểm theo kế hoạch, lưu kết quả đo cùng chứng từ của lô sơn.
Thứ tự thi công cũng cần tính: nếu sơn chống cháy làm trước khi các đội cơ điện bắt giá treo, ống, máng cáp lên kết cấu, lớp sơn gần như chắc chắn bị phá ở nhiều điểm. Nếu làm sau cùng, thợ sơn khó tiếp cận phần thép bị ống và máng che khuất. Cách cân bằng thường là thống nhất vị trí bắt giá treo từ sớm, làm lớp sơn chính trước, chừa lại lượt sơn bù có kiểm tra sau khi các đội đã lắp xong.
Lỗi hay gặp là sơn mỏng ở mặt trên của dầm, ở mối nối, ở chỗ giáp mái tôn, hoặc lớp bảo vệ bị đội cơ điện cạo đi khi bắt giá treo sau này. Phần bị phá phải được sơn bù đúng hệ, đủ chiều dày, và ghi nhận trong hồ sơ.
Ai thường làm, lỗi hay gặp, kiểm thế nào
Bảng dưới gợi ý cách phân công và điểm kiểm, nên được thống nhất từ đầu trong các hợp đồng:
| Hạng mục | Bên thường thực hiện | Lỗi hay gặp | Kiểm khi nào |
|---|---|---|---|
| Tường, vách ngăn cháy | Nhà thầu xây dựng hoặc hoàn thiện | Vách không lên tới sàn trên, dừng ở trần giả | Trước khi đóng trần |
| Chèn bịt lỗ xuyên | Một bên được chỉ định, thường nhà thầu PCCC | Dùng vật liệu thường, bị phá khi luồn thêm cáp | Sau khi đi ống, cáp; trước khi che; trước chạy thử |
| Cửa ngăn cháy | Nhà cung cấp cửa | Tay co yếu, cánh không đóng kín, khoan thêm lỗ | Khi lắp xong và khi chạy thử liên động |
| Van ngăn cháy ống gió | Nhà thầu điều hoà, thông gió | Lắp lệch khỏi vị trí tường ngăn cháy, không tiếp cận được để kiểm | Trước khi đóng trần |
| Bảo vệ kết cấu thép | Nhà thầu sơn hoặc kết cấu | Chiều dày không đủ, bị cạo khi bắt giá treo | Sau khi sơn; trước khi bàn giao |
Cột cuối cùng cho thấy phần lớn điểm kiểm nằm trước khi đóng trần. Đó cũng là lý do ngăn cháy thụ động nên có mặt trong danh mục điểm dừng của giám sát.
Hồ sơ cần giữ cho phần đã bị che khuất
Khác với hệ thống báo cháy hay chữa cháy, ngăn cháy thụ động không có buổi chạy thử để chứng minh nó hoạt động. Bằng chứng duy nhất là hồ sơ: chứng từ của vật liệu, biên bản nghiệm thu trước khi che, và ảnh chụp tại thời điểm thi công. Thiếu những thứ này, khi đoàn kiểm tra hỏi về một bức vách đã ốp trần hay một hộp kỹ thuật đã đóng, chủ đầu tư chỉ còn cách mở ra cho xem.
Với vật liệu chèn bịt, sơn chống cháy, tấm bọc và cửa ngăn cháy, nên giữ tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất, kết quả thử nghiệm hoặc chứng nhận phù hợp với cách dùng thực tế, chứng nhận kiểm định nếu thuộc diện, phiếu xuất kho theo lô. Với từng vị trí chèn bịt, một bảng liệt kê theo tầng và trục, có ảnh trước và sau khi chèn, là đủ để tra cứu.
Với kết cấu thép, kết quả đo chiều dày màng sơn theo từng cấu kiện là phần quan trọng nhất. Bộ hồ sơ này cũng là tài liệu bàn giao cho bên vận hành, để họ biết khi cải tạo, lắp thêm thiết bị xuyên tường sau này phải khôi phục lại lớp ngăn cháy như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Ngăn cháy thụ động có được kiểm khi nghiệm thu PCCC không?
Có. Giải pháp ngăn cháy là một phần của thiết kế đã thẩm định, nên khi kiểm tra kết quả nghiệm thu, đoàn kiểm tra có thể xem thực tế và hồ sơ của các bộ phận ngăn cháy. Phần đã bị che khuất được chứng minh qua biên bản và ảnh chụp.
Có thể dùng tấm thạch cao thường làm vách ngăn cháy không?
Vách ngăn cháy phải là hệ vách có kết quả thử nghiệm đạt giới hạn chịu lửa theo yêu cầu thiết kế, bao gồm cả loại tấm, khung và cách lắp. Tấm thạch cao thường không tự nhiên đạt yêu cầu đó.
Lỗ xuyên nhỏ quanh một ống nước có cần chèn bịt chuyên dụng không?
Nếu lỗ nằm trên tường hoặc sàn được thiết kế là bộ phận ngăn cháy, lỗ nhỏ cũng cần chèn bịt theo giải pháp thiết kế. Khói đi qua được những khe rất nhỏ.
Ai chịu chi phí khi lớp chèn bịt bị đội khác phá?
Nên quy định trong hợp đồng: bên phá phải chịu chi phí làm lại, và việc làm lại do bên được chỉ định chèn bịt thực hiện. Không có quy định thì chi phí thường rơi về chủ đầu tư.
Sơn chống cháy có cần sơn phủ màu bên ngoài không?
Tuỳ hệ sơn và môi trường sử dụng. Nhiều hệ sơn yêu cầu lớp phủ bảo vệ, nhất là ở khu ẩm. Hệ sơn hoàn chỉnh phải theo chỉ dẫn của nhà sản xuất và được thiết kế chấp nhận.
Cửa ngăn cháy có cần kiểm định không?
Cửa ngăn cháy thuộc nhóm phương tiện thường nằm trong danh mục phải kiểm định. Bạn đối chiếu danh mục hiện hành và yêu cầu nhà cung cấp xuất trình chứng nhận khớp với loại cửa thực tế đã lắp.