Thi công hệ thống báo cháy tự động thường đi theo trình tự: đối chiếu bản vẽ với hiện trạng, đi ống luồn và kéo dây tín hiệu, kiểm cách điện và thông mạch, lắp tủ trung tâm và các module, lắp đế rồi mới lắp đầu báo khi công trình đã hết bụi, lập trình vùng hoặc địa chỉ, sau cùng là thử từng thiết bị và thử liên động. Chủ đầu tư không cần biết đấu nối, nhưng cần biết thứ tự này để nhận ra khi nhà thầu làm tắt.
Bài viết để bạn kiểm soát được nhà thầu, không phải để tự lắp. Thiết kế báo cháy phải do đơn vị đủ điều kiện lập, việc lắp đặt và lập trình phải do nhà thầu đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ PCCC thực hiện theo thiết kế đã được thẩm định.
Hệ thống báo cháy gồm những phần nào phải thi công
Nhìn từ trần nhà, hệ thống báo cháy chỉ là những đầu báo tròn nhỏ. Thực tế nó gồm nhiều phần: tủ trung tâm nhận tín hiệu và ra lệnh; các đầu báo khói, báo nhiệt, báo lửa hoặc loại khác tuỳ khu; nút ấn báo cháy để người phát hiện bấm tay; chuông, còi, đèn báo động; các module vào ra để nhận tín hiệu từ hệ thống khác hoặc ra lệnh cho chúng; dây tín hiệu nối tất cả lại; nguồn điện chính và ắc quy dự phòng.
Với báo cháy thường, các đầu báo được chia theo vùng, tủ chỉ biết vùng nào có cháy. Với báo cháy địa chỉ, mỗi thiết bị có một địa chỉ riêng, tủ biết chính xác thiết bị nào báo. Hai loại có cách đi dây, cách lập trình và cách thử khác nhau, nên việc chọn loại nào đã được quyết từ thiết kế và không được đổi tuỳ ý khi thi công.
Báo cháy cũng là hệ thống phụ thuộc vào nhiều đội khác nhất. Nó cần trần hoàn thiện để lắp đầu báo, cần đội điện cấp nguồn, cần nhà thầu thang máy, điều hoà, cửa tự động để đấu liên động. Vì thế nhà thầu báo cháy thường là đội vào sớm nhất để đi ống luồn và ra muộn nhất sau buổi thử liên động, và tiến độ của họ nên được lập gắn chặt với tiến độ chung.
Ngoài ra, theo Luật PCCC và CNCH 2024, một số loại cơ sở phải lắp thiết bị truyền tin báo sự cố để kết nối tín hiệu báo cháy về hệ thống giám sát của lực lượng Cảnh sát PCCC và CNCH. Công trình của bạn có thuộc diện này hay không, và kết nối theo cách nào, cần đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành và hỏi đơn vị thiết kế ngay từ đầu, vì nó ảnh hưởng tới việc chọn tủ trung tâm.
Trình tự thi công một hệ thống báo cháy
Thứ tự dưới đây là khung phổ biến. Công trình cụ thể có thể chèn thêm bước theo chỉ dẫn của thiết kế:
- Đối chiếu bản vẽ thi công với hiện trạng: vị trí dầm, trần giả, đèn, miệng gió, để biết đầu báo nào cần dời và báo thiết kế xác nhận.
- Đi ống luồn hoặc máng cáp theo tuyến thiết kế, đặt hộp nối ở vị trí tiếp cận được.
- Kéo dây tín hiệu, dây nguồn cho chuông đèn, dây liên động; đánh số đầu dây ở hai đầu.
- Đo điện trở cách điện và kiểm thông mạch từng tuyến trước khi đấu vào thiết bị, ghi kết quả.
- Lắp tủ trung tâm, module, nguồn và ắc quy; lắp nút ấn, chuông đèn.
- Lắp đế đầu báo; đầu báo để trong kho cho tới khi công trình hết công việc sinh bụi, hoặc lắp kèm nắp bảo vệ.
- Đấu nối, lập trình vùng hoặc địa chỉ, nhập tên vị trí theo phòng thực tế.
- Thử từng thiết bị đầu cuối, thử các trạng thái lỗi, thử mất nguồn chính; sau đó mới thử liên động với các hệ thống khác.
Hai bước hay bị làm tắt nhất là đo cách điện trước khi đấu và để đầu báo lại sau cùng. Bỏ hai bước này không làm hệ thống hỏng ngay, nhưng sinh ra lỗi chập chờn và báo giả rất khó lần ra về sau.
Đi dây và ống luồn: những lỗi để lại hậu quả lâu dài
Đi chung với cáp động lực. Dây tín hiệu báo cháy đi chung ống hoặc chung máng với cáp điện động lực dễ bị nhiễu, sinh lỗi lạ trên tủ. Thiết kế thường yêu cầu tách tuyến; giám sát nên nhìn tận mắt chỗ hai loại cáp gặp nhau.
Nối dây giữa đường không có hộp. Mối nối xoắn quấn băng keo nằm trong ống luồn là nguồn lỗi kinh điển: vài năm sau mối nối ôxy hoá, mạch đứt chập chờn. Mọi mối nối phải nằm trong hộp nối hoặc đầu nối của thiết bị.
Không đánh số dây. Khi có lỗi, người bảo trì phải lần từng tuyến. Đánh số dây ở hai đầu và ghi vào bản vẽ hoàn công tốn rất ít công lúc thi công nhưng tiết kiệm nhiều giờ về sau.
Dùng sai loại cáp ở mạch quan trọng. Một số mạch như cấp nguồn cho chuông đèn hay mạch liên động có thể được thiết kế yêu cầu dùng cáp chịu lửa để còn hoạt động khi đám cháy đã lan. Thay bằng cáp thường để rẻ hơn là thay đổi so với thiết kế.
Ống luồn hở ở đoạn xuyên tường ngăn cháy. Ống luồn đi qua tường, sàn ngăn cháy phải được chèn bịt theo giải pháp của thiết kế. Đây là điểm giao giữa báo cháy và ngăn cháy thụ động, rất hay bị bỏ quên.
Vì sao đầu báo nên được lắp sau cùng
Đầu báo khói phát hiện cháy bằng cách cảm nhận hạt khói đi vào buồng đo. Bụi xi măng, bụi thạch cao, bụi chà nhám sơn cũng là hạt, và chúng đi vào buồng đo y như khói. Một đầu báo lắp lên trần từ lúc công trình còn đang mài sàn, sơn bả sẽ bị bám bụi bên trong. Hậu quả có thể là báo giả liên tục ngay khi hệ thống được bật, hoặc ngược lại là buồng đo bị bẩn làm giảm độ nhạy.
Vì vậy cách làm phổ biến là lắp đế và đấu dây trước, đầu báo để trong kho sạch, đến khi các đội hoàn thiện đã xong việc gây bụi mới gắn đầu báo vào đế. Nếu tiến độ buộc phải lắp sớm, đầu báo phải được che bằng nắp bảo vệ của nhà sản xuất và tháo nắp trước khi chạy thử. Nắp bảo vệ bị quên không tháo là lỗi có thật, khiến đầu báo nằm đó mà không phát hiện được gì.
Đầu báo đã bị bám bụi trong thi công không nên chỉ thổi qua rồi lắp lại. Vệ sinh hay thay thế phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất, và nhà thầu là bên chịu chi phí nếu lỗi do không bảo vệ thiết bị.
Lập trình vùng và địa chỉ: phần mềm cũng là thi công
Hệ thống báo cháy chỉ có ích khi người trực nhìn tủ trung tâm biết ngay cháy ở đâu. Điều đó phụ thuộc vào việc lập trình: chia vùng khớp với mặt bằng, đặt tên vùng hoặc tên thiết bị theo vị trí thật mà người trong toà nhà hiểu được, ví dụ "kho tầng 1 phía cổng sau" thay vì một mã số chỉ nhà thầu hiểu.
Với báo cháy địa chỉ, nhà thầu cần lập bảng địa chỉ: mỗi thiết bị một dòng, có loại thiết bị, địa chỉ, vị trí, tuyến dây. Bảng này phải khớp với bản vẽ hoàn công và với dữ liệu nạp trong tủ. Bạn nên yêu cầu nhà thầu bàn giao cả bản sao dữ liệu cấu hình của tủ, để khi cần thay tủ hoặc đổi nhà bảo trì không phải lập trình lại từ đầu.
Các lệnh liên động, như báo cháy thì dừng điều hoà, mở khoá cửa từ, gọi thang máy về tầng thoát, khởi động quạt tăng áp, cũng được cài trong phần lập trình. Mỗi lệnh liên động phải có căn cứ trong thiết kế, và được thử thật chứ không chỉ kiểm trên màn hình tủ.
Những điểm chủ đầu tư nên tự xem
Không cần chuyên môn sâu, bạn vẫn có thể tự đi một vòng và đặt câu hỏi ở các điểm sau:
| Hạng mục | Nhìn gì | Hỏi nhà thầu |
|---|---|---|
| Tủ trung tâm | Đặt ở nơi có người trực hoặc dễ tiếp cận, có sơ đồ vùng bên cạnh | Tủ có đúng dòng trong thiết kế không, ắc quy dự phòng loại gì |
| Đầu báo | Không sát miệng gió điều hoà, không bị đèn hay dầm che, đúng loại cho từng khu như bếp, kho | Đầu báo đã lắp hay còn nắp bảo vệ |
| Nút ấn và chuông đèn | Ở lối ra vào, cầu thang, dễ thấy, không bị đồ đạc che | Đã thử từng nút chưa, có biên bản không |
| Hộp nối và tuyến dây | Hộp có nắp, ống luồn kín, không có dây thò ra ở trần | Dây đã đánh số chưa, đã đo cách điện chưa |
| Bảng địa chỉ, sơ đồ vùng | Có bản in tại tủ, tên vị trí đọc hiểu được | Có bàn giao dữ liệu cấu hình tủ không |
Bảng này không thay buổi nghiệm thu, nhưng đi một vòng với nó trước ngày chạy thử thường phát hiện được vài lỗi rẻ để sửa.
Thử nghiệm trước khi gọi là xong
Trước khi nhà thầu báo hoàn thành, hệ thống báo cháy nên qua tối thiểu các phép thử sau, có biên bản ghi rõ từng thiết bị:
- Thử từng đầu báo bằng dụng cụ thử chuyên dụng phù hợp loại đầu báo, không dùng lửa trần hay khói đốt giấy trong công trình.
- Thử từng nút ấn, kiểm tủ hiển thị đúng vị trí đã đặt tên.
- Thử chuông, còi, đèn: nghe được và thấy được ở các khu xa nhất.
- Tạo lỗi đứt dây, chập dây trên một tuyến để xem tủ có báo lỗi đúng không.
- Cắt nguồn điện chính để kiểm hệ thống chuyển sang ắc quy và vẫn báo động được.
- Thử các lệnh liên động theo thiết kế, phối hợp với nhà thầu các hệ thống liên quan.
Biên bản thử nghiệm của nhà thầu là một phần của hồ sơ hoàn công và của bộ hồ sơ mà chủ đầu tư dùng khi tự nghiệm thu, trước khi đề nghị cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH kiểm tra kết quả nghiệm thu.
Câu hỏi thường gặp
Lắp báo cháy cho nhà ở riêng lẻ có cần nhà thầu đủ điều kiện không?
Nếu công trình thuộc diện phải thẩm định thiết kế PCCC hoặc nhà ở kết hợp kinh doanh có yêu cầu hệ thống báo cháy theo quy định, việc thi công nên do nhà thầu đủ điều kiện thực hiện. Với nhà ở thuần tuý không thuộc diện, thiết bị báo cháy độc lập là lựa chọn khác, nên hỏi người có chuyên môn.
Có thể dùng tủ báo cháy hãng này với đầu báo hãng khác không?
Chỉ khi nhà sản xuất xác nhận tương thích, đặc biệt với báo cháy địa chỉ vốn dùng giao thức riêng. Mọi thay đổi kiểu này phải qua đơn vị thiết kế, vì nó chạm tới giải pháp đã thẩm định.
Báo giả liên tục sau khi bàn giao có phải lỗi thi công không?
Có thể. Nguyên nhân hay gặp là đầu báo bám bụi từ thời thi công, đặt sai loại cho khu như bếp hoặc gần miệng gió, hoặc mối nối dây kém. Trong thời gian bảo hành, nhà thầu có trách nhiệm tìm và xử lý nguyên nhân.
Ai được lập trình tủ trung tâm báo cháy?
Kỹ thuật viên của nhà thầu hoặc của nhà phân phối, được đào tạo về dòng tủ đó. Chủ đầu tư nên được bàn giao mật khẩu cấp quản lý và dữ liệu cấu hình, tránh phụ thuộc vào một người duy nhất.
Thi công báo cháy mất bao lâu?
Tuỳ quy mô và tiến độ của các hạng mục khác, vì báo cháy phải chờ trần, tường hoàn thiện mới lắp đầu báo được. Hãy yêu cầu nhà thầu lập tiến độ gắn với tiến độ hoàn thiện, thay vì một con số chung.
Sau khi thử xong có cần tắt hệ thống chờ nghiệm thu không?
Không nên tắt hẳn khi công trình đã có người làm việc hoặc chứa hàng. Nếu phải tạm cô lập một vùng để thi công tiếp, cần có người chịu trách nhiệm và ghi nhận rõ thời gian cô lập.