Thi công hệ thống chữa cháy bằng nước gồm lắp mạng ống từ nguồn nước và trạm bơm tới các họng nước vách tường và đầu phun sprinkler, thử áp lực từng đoạn trước khi che khuất, xả rửa toàn mạng để loại cặn, rồi mới lắp đầu phun và thử toàn hệ thống. Thứ tự thử áp, xả rửa, lắp đầu phun là phần hay bị đảo lộn nhất, và cũng là nguyên nhân của nhiều đầu phun bị tắc ngay từ ngày đầu.
Bài này giải thích từng chặng ở mức đủ để chủ đầu tư và giám sát mới vào nghề hiểu nhà thầu đang làm gì và vì sao. Các thông số cụ thể như áp lực thử, thời gian giữ áp, khoảng cách giá treo nằm trong thiết kế và tiêu chuẩn mà thiết kế viện dẫn, không có một con số dùng chung cho mọi công trình.
Hệ thống gồm những gì
Một hệ thống chữa cháy bằng nước điển hình bắt đầu từ nguồn nước, thường là bể chứa riêng hoặc dung tích dành riêng trong bể chung. Từ đó trạm bơm, gồm bơm chính, bơm dự phòng và bơm bù áp, đẩy nước vào mạng ống chính. Mạng ống chính chia lên các trục đứng, từ trục đứng ra các tầng tới hai loại điểm dùng nước: họng nước chữa cháy vách tường trong tủ có vòi và lăng để người trong công trình hoặc lực lượng chữa cháy dùng tay, và mạng sprinkler với các đầu phun tự động mở khi nhiệt độ đủ cao.
Giữa trạm bơm và mạng sprinkler thường có cụm van báo động để phát hiện dòng chảy và báo về tủ báo cháy hoặc tủ điều khiển. Ở mặt ngoài công trình có họng tiếp nước để xe chữa cháy bơm thêm nước vào mạng. Mỗi phần có yêu cầu thi công riêng, nhưng chúng được nối với nhau thành một mạng chịu áp, nên chất lượng của mạng được quyết định bởi chỗ yếu nhất.
Trình tự thi công phổ biến
Trình tự sau là khung chung, thực tế sẽ chia theo tầng, theo khu để chạy song song với các đội khác:
- Đối chiếu bản vẽ thi công với kết cấu thực tế, xác định chỗ ống xuyên dầm, xuyên sàn, chỗ va chạm với ống gió và máng cáp.
- Chuẩn bị lỗ chờ, ống lồng ở các vị trí xuyên kết cấu theo thiết kế.
- Lắp giá treo, giá đỡ bắt vào kết cấu chịu lực.
- Gia công và lắp ống chính, trục đứng, ống nhánh; lắp van, khớp nối mềm ở vị trí thiết kế chỉ định.
- Bịt các đầu chờ đầu phun, thử áp lực từng đoạn, lập biên bản.
- Xả rửa đường ống để loại cặn, mạt kim loại, đất cát.
- Lắp đầu phun, tủ họng nước vách tường, vòi và lăng.
- Lắp đặt và đấu nối trạm bơm, cụm van báo động, họng tiếp nước ngoài nhà.
- Thử áp toàn hệ thống, chạy thử bơm, thử lưu lượng tại điểm thử theo thiết kế, thử liên động với báo cháy.
Bước 5 và bước 6 có thể lặp lại nhiều lần theo từng khu. Điều quan trọng là đầu phun chỉ được lắp sau khi đoạn ống đó đã được xả rửa.
Ống, mối nối và giá treo
Chủng loại ống và kiểu nối do thiết kế quyết. Ống thép nối ren, nối hàn, nối bằng khớp rãnh hay các loại ống khác đều có thể được dùng tuỳ thiết kế và tiêu chuẩn áp dụng. Nhà thầu không tự chuyển kiểu nối vì mỗi kiểu có áp lực danh định và yêu cầu thi công riêng.
Mối ren và mối hàn là chỗ rò hay gặp nhất. Ren cắt thiếu, quấn vật liệu làm kín sai cách, mối hàn ngấu không đều đều cho kết quả là rò nhỏ khi thử áp. Rò nhỏ ở trên trần nếu không phát hiện sẽ thành vết ố, mục trần, chập điện về sau.
Giá treo phải bắt vào kết cấu. Ống đầy nước rất nặng. Giá treo bắt vào khung trần giả, vào ống của hệ thống khác hoặc vào tường nhẹ không chịu lực là lỗi phải sửa ngay. Khoảng cách giá treo theo cỡ ống tuân theo tiêu chuẩn thiết kế viện dẫn.
Chống ăn mòn và nhận diện. Ống thép phải được bảo vệ chống ăn mòn theo thiết kế, đặc biệt ống chôn ngầm và ống ở khu ẩm. Sơn màu nhận diện cho đường ống chữa cháy giúp các đội khác không nhầm và không treo đồ lên.
Khe lún, khe co giãn. Ở chỗ ống đi qua khe lún của công trình, thiết kế thường chỉ định khớp nối mềm hoặc chi tiết riêng. Bỏ qua chi tiết này, ống có thể nứt khi công trình lún lệch.
Thử áp lực: làm từng đoạn, ghi đủ, không thử cho có
Thử áp lực là bơm nước vào đoạn ống đã bịt kín, nâng áp lên mức thử theo tiêu chuẩn mà thiết kế viện dẫn, giữ trong thời gian quy định rồi xem áp có tụt không và có chỗ rò không. Áp tụt quá mức cho phép hoặc thấy rò là không đạt, phải sửa rồi thử lại. Mục đích là chứng minh mạng ống chịu được áp lực làm việc với khoảng an toàn, trước khi nó bị trần, tường che đi.
Thử từng đoạn ngay khi đoạn đó xong, thay vì chờ lắp xong cả mạng mới thử một lần, có hai lợi ích. Một là phát hiện lỗi khi trần còn mở, sửa dễ. Hai là cho phép đội trần đóng trần từng khu mà không phải chờ cả công trình. Thử toàn mạng một lần nữa ở cuối vẫn cần, nhưng không thay được thử từng đoạn.
Biên bản thử áp nên ghi rõ đoạn ống nào, từ trục nào tới trục nào, áp lực thử, thời điểm bắt đầu và kết thúc, số đọc đồng hồ đầu và cuối, đồng hồ dùng để thử còn hạn hiệu chuẩn không, người chứng kiến. Biên bản chỉ ghi "đạt" mà không có số liệu thì gần như không có giá trị chứng minh khi có sự cố sau này.
Một lưu ý an toàn: ống đang giữ áp lực thử có thể bật mối nối nếu thi công kém. Khu vực thử nên được khoanh lại, không có người làm việc ngay dưới đoạn ống đang thử.
Xả rửa đường ống: bước rẻ nhất mà hay bị bỏ
Trong quá trình gia công, bên trong ống tích lại mạt kim loại từ cắt ren, xỉ hàn, đất cát, mẩu băng keo, có khi cả que hàn và giẻ lau. Nếu không xả rửa, khi hệ thống được nạp nước và bơm chạy, những thứ này trôi theo dòng và dồn về các đầu phun ở cuối nhánh. Đầu phun sprinkler có lỗ phun nhỏ, chỉ một mẩu xỉ cũng đủ làm nó phun méo hoặc không phun khi có cháy.
Vì thế xả rửa phải làm trước khi lắp đầu phun: cho nước chảy mạnh qua từng nhánh, xả ra ở đầu cuối cho tới khi nước trong. Cách xả, lưu lượng xả và điểm xả do nhà thầu đề xuất trong biện pháp thi công, giám sát chứng kiến. Sau khi xả, nhà thầu mới lắp đầu phun, và đoạn ống đó không được cắt sửa thêm; nếu phải sửa thì xả lại.
Ở trạm bơm, ống hút từ bể cũng cần được làm sạch, bể nước phải được vệ sinh trước khi nạp. Một bể còn cát xây dựng dưới đáy sẽ đưa cát vào bơm ngay lần chạy thử đầu tiên.
Ví dụ giả định: một tầng khách sạn mini làm sai thứ tự
Ví dụ giả định: một khách sạn mini tám tầng ở Huế, nhà thầu PCCC chịu áp lực tiến độ vì chủ đầu tư đã nhận đặt phòng cho dịp lễ. Để kịp, đội thợ lắp luôn đầu phun ở ba tầng trên ngay sau khi lắp ống, định bụng thử áp và xả rửa chung một lần khi xong cả mạng. Đội trần thấy đầu phun đã có thì đóng trần, đội sơn bả và sơn trần tiếp theo.
Đến lúc thử áp toàn mạng, một mối ren ở tầng bảy rò, nước thấm qua trần mới sơn. Phải mở hai ô trần để sửa. Khi xả rửa, vì đầu phun đã lắp, cặn không có chỗ thoát ra ngoài mà dồn vào các đầu phun cuối nhánh. Buổi chạy thử cho thấy vài đầu phun phun yếu, phải tháo ra kiểm, một số đầu phun còn dính sơn trần phải thay mới. Tổng cộng, khoảng thời gian tiết kiệm được ở đầu bị mất gấp mấy lần ở cuối, chưa kể chi phí trần và đầu phun.
Cách làm đúng ở cùng công trình chỉ khác vài điểm: thử áp từng tầng ngay khi lắp xong ống, xả rửa từng nhánh qua đầu chờ, sau đó mới lắp đầu phun và cho đội trần vào; che đầu phun khi sơn. Tiến độ tổng gần như không đổi, vì các tầng vẫn chạy song song, chỉ là mỗi tầng đi đúng thứ tự của nó.
Lỗi hay gặp và cách phòng
Bảng dưới gom những lỗi gặp nhiều ở công trình nhỏ và vừa:
| Lỗi | Hậu quả | Cách phòng |
|---|---|---|
| Lắp đầu phun trước khi xả rửa | Đầu phun tắc, phun không đều | Đặt xả rửa là điểm dừng bắt buộc trước khi lắp đầu phun |
| Sơn trần phun dính lên đầu phun | Đầu phun chậm mở hoặc không mở | Che đầu phun khi sơn, đầu phun dính sơn phải thay, không cạo |
| Siết đầu phun bằng dụng cụ không đúng | Nứt bóng thuỷ tinh, rò nước | Dùng cờ lê chuyên dụng của nhà sản xuất |
| Đèn, ống gió lắp sau che đầu phun | Vùng dưới bị khuyết nước khi phun | Phối hợp mặt bằng trần trước khi lắp, kiểm lại trước chạy thử |
| Tủ họng nước bị kệ hàng, vách ngăn che | Không tiếp cận được khi cần | Đánh dấu vùng phải giữ trống trên mặt bằng bố trí nội thất |
| Van khoá trên mạng để ở trạng thái đóng sau khi sửa | Cả nhánh không có nước | Kiểm trạng thái mọi van trước khi bàn giao, có biện pháp giữ van mở theo thiết kế |
Hầu hết các lỗi trên không do thiếu kỹ thuật mà do phối hợp giữa các đội. Đó là lý do thi công PCCC không thể tách khỏi tiến độ chung của công trình.
Câu hỏi thường gặp
Có thể thử áp bằng khí nén thay nước không?
Phương pháp thử, kể cả việc có dùng khí hay không, phải theo tiêu chuẩn thiết kế viện dẫn và biện pháp thi công được chấp thuận. Thử bằng khí có rủi ro an toàn riêng nếu mối nối bung, nên không được tự ý làm.
Thử áp xong thì có cần giữ nước trong ống không?
Với hệ ướt, mạng ống sẽ được nạp nước khi vận hành. Trong giai đoạn thi công, có giữ nước hay xả ra tuỳ biện pháp thi công và điều kiện công trình. Cần chú ý nguy cơ rò nước lên khu đã hoàn thiện nếu các đội khác còn khoan cắt.
Xả rửa đường ống có tốn nhiều nước không?
Tốn một lượng nước đáng kể với mạng lớn, nên cần có kế hoạch thoát nước tại điểm xả để không làm ngập khu đang thi công. Đây là chi phí nhỏ so với việc phải thay đầu phun bị tắc.
Có nên dùng ống nhựa cho hệ thống sprinkler không?
Một số loại ống nhựa chuyên dùng cho chữa cháy được chấp nhận trong điều kiện nhất định theo tiêu chuẩn. Việc dùng hay không là quyết định của thiết kế và phải thể hiện trong hồ sơ đã thẩm định, không phải lựa chọn của nhà thầu khi thi công.
Tủ họng nước vách tường có cần lắp trước khi hoàn thiện tường không?
Vị trí tủ và ống chờ cần xác định trước khi xây trát để tủ âm tường đúng chỗ. Vòi và lăng thì lắp sau cùng để tránh mất cắp và hư hỏng trong thi công.
Ai chịu trách nhiệm khi đầu phun bị tắc phát hiện lúc nghiệm thu?
Nếu nguyên nhân là không xả rửa hoặc xả rửa không đạt, đó là lỗi thi công và nhà thầu phải khắc phục. Biên bản xả rửa có chứng kiến của giám sát là căn cứ để phân định.