Tầng hầm để xe là phần công trình mà khói khó thoát nhất: không có cửa sổ, trần thấp, diện tích rộng, và lối ra duy nhất cho khói là những gì thiết kế tạo ra. Trong hầm lại có nhiều thứ cháy: ô tô, xe máy, xe điện đang sạc, bồn dầu máy phát, trạm biến áp, phòng rác. Vì vậy dù hầm chỉ là phần phụ của chung cư, văn phòng hay trung tâm thương mại, hồ sơ thẩm định PCCC luôn có một phần riêng và chi tiết cho nó.
Bài này dành cho chủ đầu tư và ban quản lý dự án đang thiết kế công trình có tầng hầm, và cho kỹ sư mới làm hồ sơ. Bài đi qua các hạng mục chính của thiết kế PCCC tầng hầm, những quyết định kiến trúc ảnh hưởng tới chúng, và chủ đề đang được quan tâm nhiều là khu sạc xe điện. Các con số thiết kế không được ghi ở đây; tư vấn sẽ xác định theo quy chuẩn hiện hành, gồm quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình và các quy định về gara ô tô.
Vì sao hầm xe được xem như một công trình riêng
Về công năng, hầm để xe khác hẳn phần nhà phía trên. Phần trên có thể là căn hộ, văn phòng hay cửa hàng, còn hầm là nơi chứa phương tiện có nhiên liệu, với rất ít người thường xuyên. Quy chuẩn xếp gara vào nhóm nguy hiểm cháy riêng, và thường yêu cầu tầng hầm được ngăn cách với phần trên bằng sàn và tường có khả năng chịu lửa, cửa ngăn cháy ở các chỗ thông lên.
Đám cháy ô tô có thể lan sang xe bên cạnh khi xe đỗ sát nhau, và một đám cháy hầm kéo dài có thể ảnh hưởng tới kết cấu chịu lực của toàn bộ toà nhà. Khói hầm đi lên theo buồng thang, giếng thang máy, ống kỹ thuật nếu những chỗ này không được ngăn tốt, và người ở các tầng trên có thể bị ảnh hưởng dù đám cháy ở rất xa phía dưới.
Vì vậy trong hồ sơ, tầng hầm thường được mô tả như một khối có nhóm công năng riêng, khoang cháy riêng, hệ thống hút khói và chữa cháy riêng, và ranh giới với phần nhà phía trên được thể hiện chi tiết trên mặt cắt. Người thẩm định thường đọc kỹ phần ranh giới này.
Các hạng mục chính của thiết kế PCCC tầng hầm
Khoang cháy. Hầm rộng thường phải chia thành nhiều khoang cháy, ngăn bằng tường hoặc màn ngăn cháy. Ranh giới khoang ảnh hưởng tới luồng xe, nên cần chốt cùng lúc với thiết kế giao thông trong hầm.
Hút khói và cấp khí bù. Hệ thống hút khói đưa khói ra ngoài qua quạt và ống, cấp khí bù vào để khói thoát được. Hệ thống này thường dùng chung với thông gió hằng ngày, nên thuyết minh cần nói rõ chế độ chạy khi có cháy khác chế độ thường thế nào.
Chữa cháy tự động. Hầm xe thường có hệ thống chữa cháy tự động bằng nước. Mật độ đầu phun, cách bố trí quanh dầm và ống gió do tư vấn tính; chủ đầu tư cần biết hệ thống này chiếm khoảng không trên trần và ảnh hưởng chiều cao thông thuỷ.
Báo cháy. Đầu báo trong hầm phải chịu được khói xe xả, bụi, độ ẩm mà không báo giả liên tục. Chọn loại đầu báo phù hợp là việc của tư vấn và nhà cung cấp.
Lối thoát nạn. Người trong hầm phải có lối thoát lên mặt đất qua buồng thang, trong giới hạn khoảng cách theo quy chuẩn. Đường dốc cho xe thường không được tính là lối thoát nạn cho người.
Ngăn cách với phần trên. Buồng thang và thang máy đi từ hầm lên cần có khoang đệm hoặc giải pháp ngăn khói ở ranh giới hầm, để khói hầm không theo lên các tầng ở.
Các phòng kỹ thuật hay đặt trong hầm và điều cần thể hiện
Nhiều công trình đặt các phòng kỹ thuật ở tầng hầm để tiết kiệm diện tích mặt đất. Mỗi phòng là một nguồn rủi ro riêng.
| Phòng | Rủi ro | Hồ sơ cần thể hiện |
|---|---|---|
| Trạm biến áp | Điện cao áp, dầu máy biến áp với một số loại | Tường và cửa ngăn cháy, lối vào cho lực lượng chữa cháy, giải pháp chữa cháy phù hợp |
| Máy phát và bồn dầu | Nhiên liệu lỏng | Vị trí bồn, ngăn cháy, đường cấp dầu, thông gió, ống xả |
| Phòng bơm chữa cháy | Phải hoạt động khi đang có cháy | Lối tiếp cận an toàn, ngăn cháy, chống ngập |
| Phòng rác | Rác sinh hoạt dễ cháy | Ngăn cháy, chữa cháy, đường thu gom không cắt lối thoát |
| Kho của cư dân, kho hàng | Đồ đạc không kiểm soát | Vị trí, ngăn cháy, quy định không chứa chất dễ cháy |
Phòng bơm chữa cháy đặt ở hầm sâu nhất có rủi ro bị ngập khi mưa lớn hoặc khi chính hệ thống chữa cháy xả nước. Thiết kế cần tính chống ngập cho phòng này, vì bơm ngừng là cả hệ thống mất tác dụng.
Khu sạc xe điện trong hầm: chủ đề đang được quan tâm
Số lượng ô tô điện và xe máy điện tăng nhanh, và cư dân, khách thuê đều muốn sạc xe ngay trong hầm. Pin xe điện khi cháy có đặc điểm khác xe xăng: khó dập tắt hoàn toàn, có thể bùng lại sau khi đã tắt, sinh khí độc. Yêu cầu về khu sạc xe điện trong công trình đang được cơ quan quản lý quan tâm, và các quy định, hướng dẫn có thể còn thay đổi.
Với công trình xây mới, cách làm thận trọng là đưa khu sạc vào ngay trong thiết kế ban đầu thay vì để cư dân tự lắp sau. Thiết kế có thể khoanh khu sạc ở vị trí gần lối tiếp cận của lực lượng chữa cháy, thuận cho việc hút khói, có nguồn điện và thiết bị bảo vệ riêng, và có khả năng cắt điện sạc khi báo cháy. Tư vấn sẽ đề xuất giải pháp theo yêu cầu hiện hành tại thời điểm thiết kế.
Nếu công trình đã được thẩm định mà chưa có khu sạc, việc thêm trạm sạc sau này cần được tư vấn đánh giá và hỏi cơ quan PCCC theo phân cấp. Để mỗi chủ xe tự kéo dây từ ổ cắm sinh hoạt xuống chỗ đỗ là tình huống ban quản lý toà nhà nên cấm ngay từ quy chế.
Với xe máy điện, khu sạc tập trung có ổ cắm riêng, đặt gần lối ra và trong tầm quan sát của bảo vệ thường an toàn hơn việc để mỗi người sạc ở chỗ đỗ của mình. Quyết định vị trí khu này từ thiết kế giúp đi dây, chọn thiết bị bảo vệ và bố trí hút khói cùng một lúc.
Những quyết định nên chốt sớm vì ảnh hưởng tới toàn bộ hầm
Thứ tự dưới đây giúp tránh việc phải đổi thiết kế hầm khi kết cấu đã đổ:
- Chốt số tầng hầm và công năng từng tầng: chỉ để xe, hay có thêm siêu thị, kho, phòng kỹ thuật.
- Chốt loại xe: ô tô, xe máy hay cả hai; có khu sạc xe điện không và quy mô bao nhiêu.
- Phối hợp chiều cao tầng hầm với hệ thống ống gió hút khói, đầu phun và máng cáp để không phải hạ trần sau này.
- Xác định vị trí buồng thang thoát nạn sao cho mọi chỗ đỗ đều trong giới hạn khoảng cách.
- Bố trí phòng kỹ thuật ở vị trí thuận cho thông gió và tiếp cận, không chắn lối thoát.
- Đưa toàn bộ vào hồ sơ thẩm định thiết kế PCCC của công trình, với phần hầm được mô tả riêng.
Chiều cao thông thuỷ tầng hầm là chỗ hay xung đột nhất. Hạ thấp tầng hầm để tiết kiệm chi phí đào đất có thể khiến ống hút khói và đầu phun không còn chỗ, buộc phải sửa thiết kế.
Một tầng hầm nhỏ dưới nhà phố, khách sạn mini cũng là hầm
Nhiều chủ đầu tư nhà phố, khách sạn nhỏ hay toà văn phòng bảy tám tầng nghĩ rằng chỉ có toà nhà lớn mới phải lo PCCC tầng hầm. Thực tế một tầng hầm bán âm để xe máy dưới nhà phố lại thường nguy hiểm hơn tỷ lệ diện tích của nó: hàng chục xe máy đỗ sát nhau, có xe điện đang sạc, trần thấp, chỉ một đường dốc lên, và cầu thang từ hầm đi thẳng lên các tầng trên không có ngăn cách.
Khi xây mới, hãy coi tầng hầm nhỏ như một khu cần thiết kế PCCC đúng nghĩa. Các câu hỏi giống hầm lớn: khói thoát ra đâu, người trong hầm ra bằng lối nào ngoài đường dốc, cầu thang từ hầm có cửa ngăn với tầng trệt không, xe điện sạc ở đâu. Quy mô nhỏ có thể làm nhẹ một số yêu cầu, nhưng không làm biến mất bài toán.
Nếu công trình thuộc diện thẩm định, phần hầm sẽ được xem xét như mọi công trình khác. Nếu không thuộc diện, chủ đầu tư vẫn nên giữ những nguyên lý cơ bản này, vì khi đưa vào kinh doanh, cơ sở có thể thuộc diện quản lý và tầng hầm là nơi đoàn kiểm tra hay chú ý.
Vận hành sau bàn giao: những thói quen làm hỏng thiết kế
Thiết kế hầm tốt có thể bị vô hiệu hoá bởi thói quen vận hành. Cửa ngăn cháy ở khoang đệm buồng thang bị chèn mở cho tiện đi lại. Lối thoát bị dùng làm chỗ để xe máy. Màn ngăn cháy bị chặn bởi xe đỗ sai vạch. Quạt hút khói bị tắt vì ồn hoặc vì tốn điện. Mỗi thói quen đó là một lỗ hổng mà thiết kế không bù được.
Chủ đầu tư nên bàn giao cho ban quản lý vận hành sơ đồ hầm có đánh dấu vị trí màn ngăn cháy, vùng phải để trống, vạch đỗ không được lấn, và cách vận hành hệ thống hút khói ở chế độ thường và chế độ cháy. Đơn vị quản lý vận hành sau đó lập phương án và tự kiểm tra theo quy định đối với cơ sở đang hoạt động.
Một việc chủ đầu tư làm được ngay từ thiết kế là sơn vạch và đánh dấu sàn rõ ràng ở vùng màn ngăn cháy, trước cửa buồng thang và quanh trụ nước. Vạch sơn rẻ nhưng giúp bảo vệ, cư dân và tài xế nhìn thấy ngay chỗ nào không được đỗ, thay vì phải nhớ một bản vẽ họ chưa từng xem.
Câu hỏi thường gặp
Tầng hầm có bắt buộc phải có hệ thống hút khói không?
Tầng hầm để xe thường phải có giải pháp kiểm soát khói vì không có lối thoát khói tự nhiên, tuỳ quy mô và yêu cầu của quy chuẩn hiện hành. Hệ thống có thể dùng chung với thông gió hằng ngày nhưng phải có chế độ hoạt động riêng khi có cháy.
Đường dốc cho xe có được tính là lối thoát nạn không?
Đường dốc cho xe thường không được tính là lối thoát nạn cho người, vì nó cũng là đường khói và xe có thể đang di chuyển. Người trong hầm thoát qua buồng thang bộ theo thiết kế. Tư vấn sẽ bố trí đủ buồng thang theo quy chuẩn.
Có được đặt bồn dầu máy phát trong tầng hầm không?
Nhiều công trình đặt máy phát và bồn dầu trong hầm, nhưng phải đáp ứng yêu cầu về ngăn cháy, dung tích, thông gió và đường cấp dầu theo quy chuẩn. Vị trí và giải pháp cụ thể do tư vấn xác định, và phải thể hiện trong hồ sơ thẩm định.
Thêm trạm sạc ô tô điện vào hầm chung cư đã nghiệm thu thì cần làm gì?
Bạn nên để tư vấn đánh giá ảnh hưởng tới hệ thống điện, hút khói, chữa cháy, rồi hỏi cơ quan PCCC theo phân cấp về việc điều chỉnh thiết kế. Không nên lắp trước rồi mới hỏi, vì có thể phải tháo dỡ hoặc di dời.
Chiều cao tầng hầm thấp có ảnh hưởng tới thẩm duyệt không?
Chiều cao hầm quyết định có đủ chỗ cho ống hút khói, đầu phun, máng cáp và chiều cao xe hay không. Hầm quá thấp có thể buộc phải đổi giải pháp kỹ thuật hoặc đào sâu thêm. Nên phối hợp chiều cao với tư vấn trước khi chốt kết cấu.
Xe máy và ô tô đỗ chung một tầng hầm có sao không?
Đỗ chung được nhưng mật độ xe máy rất cao làm tăng tải cháy và ảnh hưởng lối đi. Thiết kế nên khoanh vùng riêng, giữ lối đi tới buồng thang thông thoáng, và tính khu sạc xe máy điện riêng nếu có.