Trung tâm thương mại gom ba điều mà người làm PCCC ngại nhất vào cùng một công trình: diện tích sàn rất lớn, nhiều tầng thông nhau qua giếng trời, và hàng nghìn người không quen lối đi. Thêm vào đó là siêu thị chứa hàng, khu ẩm thực có bếp, rạp chiếu phim, khu vui chơi trẻ em, và hàng trăm gian hàng do khách thuê tự thiết kế nội thất.
Bài này dành cho chủ đầu tư và ban quản lý dự án trung tâm thương mại, kể cả loại vừa và nhỏ ở các đô thị tỉnh, và cho kỹ sư mới tham gia hồ sơ. Bài đi qua những chủ đề làm nên đặc thù của loại công trình này trong hồ sơ thẩm định PCCC, và cách quản lý phần khách thuê để thiết kế ban đầu không bị phá vỡ. Con số kỹ thuật không được ghi ở đây; mọi giải pháp do tư vấn đủ điều kiện xác định theo quy chuẩn hiện hành.
Khoang cháy: chia sàn lớn thành những phần kiểm soát được
Quy chuẩn an toàn cháy giới hạn diện tích tối đa của một khoang cháy, tức phần sàn được bao quanh bởi tường, sàn và cửa ngăn cháy, để đám cháy không lan ra toàn bộ công trình. Giới hạn này phụ thuộc bậc chịu lửa của nhà, công năng và việc có hệ thống chữa cháy tự động hay không. Trung tâm thương mại có sàn liền mạch hàng nghìn mét vuông thường phải chia khoang, và đây là quyết định ảnh hưởng mạnh tới kiến trúc.
Kiến trúc sư thường muốn không gian mở, nhìn xuyên suốt từ đầu này sang đầu kia. Giải pháp ngăn cháy cho không gian mở thường là màn ngăn cháy hoặc cửa ngăn cháy tự hạ khi báo cháy, chứ không phải tường cố định. Những thiết bị này phải được thể hiện rõ trong hồ sơ, kể cả vị trí, cách kích hoạt và chuyện gì xảy ra khi chúng hạ xuống trên lối đi của người đang thoát nạn.
Một điểm hay bị bỏ qua là ranh giới khoang cháy phải liên tục từ sàn tới sàn, kể cả phần trên trần giả. Đường ống, máng cáp, ống gió đi xuyên ranh giới cần van ngăn cháy hoặc vật liệu chèn bịt phù hợp. Trong thi công, phần khuất trên trần là nơi lỗ hở xuất hiện nhiều nhất.
Giếng trời nhiều tầng: vẻ đẹp kiến trúc và bài toán khói
Khói đi lên theo giếng. Giếng trời nối nhiều tầng là con đường tự nhiên cho khói đi từ tầng dưới lên các tầng trên. Không có giải pháp kiểm soát, một đám cháy ở tầng trệt có thể làm khói phủ các tầng phía trên nhanh hơn người kịp thoát.
Hút khói giếng trời. Hồ sơ thường phải có hệ thống hút khói cho giếng trời, kèm cấp khí bù ở phía dưới. Thiết kế loại này cần tính toán chuyên sâu, đôi khi dùng mô phỏng, và là phần người thẩm định đọc rất kỹ.
Ngăn cách gian hàng với giếng trời. Gian hàng mở mặt ra hành lang quanh giếng trời là lối kinh doanh phổ biến, nhưng cũng là nơi khói từ gian hàng đi thẳng vào giếng. Giải pháp ngăn khói ở mặt tiền gian hàng cần được thống nhất giữa chủ đầu tư và người thuê.
Mái giếng trời. Mái kính hoặc mái lấy sáng cần được tính cho thoát khói, cho tải trọng và cho vật liệu. Mái che bằng vật liệu dễ cháy là lựa chọn rủi ro.
Thang cuốn đặt trong giếng. Thang cuốn không được tính là lối thoát nạn, nhưng khách sẽ theo thói quen chạy về phía thang cuốn. Thiết kế chỉ dẫn thoát nạn cần dẫn người về buồng thang bộ một cách rõ ràng.
Các khu trong trung tâm thương mại và câu hỏi hồ sơ cần trả lời
Mỗi khu có rủi ro và nhóm công năng riêng. Bảng dưới là danh sách để rà soát, yêu cầu cụ thể theo quy chuẩn hiện hành.
| Khu | Đặc thù | Câu hỏi hồ sơ cần trả lời |
|---|---|---|
| Siêu thị, đại siêu thị | Hàng hoá xếp kệ cao, kho phía sau | Chiều cao xếp hàng tối đa, chữa cháy cho kệ cao, ngăn cháy với kho |
| Khu ẩm thực | Nhiều bếp nhỏ của nhiều chủ | Đường gas tập trung hay bếp điện, hút khói bếp, chữa cháy chụp hút |
| Rạp chiếu phim | Phòng tối, ghế dốc, đông người một lúc | Lối thoát riêng của cụm rạp, chiếu sáng sự cố, vật liệu cách âm |
| Khu vui chơi trẻ em | Xốp, nhựa, trẻ em và phụ huynh | Vật liệu, vị trí gần lối ra, sức chứa |
| Gian hàng khách thuê | Nội thất do người thuê làm | Quy định vật liệu, thiết bị tối thiểu, cách nối vào hệ thống chung |
| Hầm để xe, bến bốc dỡ | Xe, hàng hoá, nhiên liệu | Hút khói, chữa cháy, tách bến hàng khỏi lối thoát của khách |
Nếu công trình có thêm khách sạn hoặc văn phòng ở các tầng trên, mỗi khối cần được ngăn cách và có lối thoát riêng, không buộc khách lưu trú phải đi xuyên qua khu thương mại để ra ngoài.
Nguồn nước, trạm bơm và đường cho xe chữa cháy
Công trình sàn lớn cần lượng nước chữa cháy lớn, cho cả hệ thống tự động trong nhà lẫn họng nước và trụ nước ngoài nhà. Thiết kế phải chỉ ra nước lấy từ đâu: bể chứa riêng cho chữa cháy, nguồn cấp từ mạng đô thị, hay kết hợp. Dung tích bể, vị trí trạm bơm, bơm dự phòng và nguồn điện cho bơm đều là phần tính toán của tư vấn; chủ đầu tư cần biết rằng bể và trạm bơm chiếm một diện tích đáng kể ở tầng hầm hoặc trên khu đất, nên phải dành chỗ từ phương án kiến trúc.
Đường cho xe chữa cháy quanh công trình là chỗ hay xung đột với thiết kế cảnh quan và giao thông. Trung tâm thương mại muốn có quảng trường trước cửa, bãi xe máy rộng, lối vào hầm thuận tiện, khu sự kiện ngoài trời. Tất cả những thứ đó không được chiếm chỗ của đường và bãi đỗ cho xe chữa cháy đã thể hiện trên tổng mặt bằng. Nếu dùng quảng trường làm bãi đỗ cho xe chữa cháy, kết cấu nền phải chịu được tải trọng xe và không được đặt kiot cố định lên đó.
Trong vận hành, những khu này thường bị lấn dần bởi sân khấu sự kiện, gian hàng tạm dịp lễ, xe giao hàng đỗ chờ. Ghi rõ trên bản vẽ bàn giao vùng nào phải luôn để trống giúp đội vận hành có căn cứ để từ chối những đề nghị sử dụng sai.
Thoát nạn cho người không quen lối
Khách đến trung tâm thương mại đi theo thói quen: vào bằng cửa chính, lên xuống bằng thang cuốn, thang máy. Buồng thang bộ thoát nạn thường nằm ở góc khuất sau dãy gian hàng, và nhiều người chưa từng thấy chúng. Thiết kế phải bù cho điều này bằng hệ thống chỉ dẫn thoát nạn rõ ràng, khoảng cách hợp lý từ mọi điểm tới lối thoát gần nhất, và hành lang dẫn tới buồng thang không bị biến thành kho.
Một cái bẫy thường gặp là hành lang thoát nạn phía sau gian hàng, vốn dùng chung cho nhân viên đi lại và nhận hàng. Trong vận hành, nơi đây bị chất thùng hàng, xe đẩy, rác. Thiết kế nên tách lối nhận hàng với lối thoát nạn càng nhiều càng tốt, và tính chiều rộng hành lang có dư cho thực tế sử dụng.
Số người tính toán cho thoát nạn ở trung tâm thương mại thường dựa trên mật độ quy chuẩn cho từng loại diện tích, không phải số khách trung bình một ngày. Ngày cao điểm cuối năm có thể đông hơn nhiều so với ngày thường; thiết kế phải chịu được kịch bản đông nhất.
Quản lý khách thuê để thiết kế không bị phá vỡ
Hồ sơ thẩm định được duyệt cho phần vỏ và hệ thống chung. Phần hoàn thiện của từng gian hàng do người thuê làm sau. Chủ đầu tư nên chuẩn bị trước các bước:
- Soạn bộ hướng dẫn hoàn thiện cho khách thuê, trong đó có yêu cầu về vật liệu, trần, vách, mặt tiền gian hàng và thiết bị PCCC tối thiểu.
- Yêu cầu khách thuê nộp bản vẽ hoàn thiện cho ban quản lý duyệt trước khi thi công.
- Xác định gian hàng nào có thay đổi đủ lớn để phải lập hồ sơ thẩm định riêng hoặc điều chỉnh thiết kế, theo quy định hiện hành.
- Giám sát thi công gian hàng, nhất là khi người thuê di dời đầu phun, đầu báo, làm trần kín, vách ngăn cao.
- Kiểm tra và đấu nối thiết bị của gian hàng vào hệ thống chung trước khi cho khai trương.
- Lưu bản vẽ hoàn công từng gian hàng để cập nhật hồ sơ toà nhà.
Hợp đồng thuê nên ghi rõ quyền của ban quản lý yêu cầu dừng thi công hoặc tháo dỡ phần làm sai. Khi có tranh chấp với khách thuê về trách nhiệm cải tạo, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ra quyết định.
Trung tâm thương mại cỡ vừa ở đô thị tỉnh
Không phải trung tâm thương mại nào cũng là toà nhà khổng lồ. Ở nhiều đô thị tỉnh, đó là công trình ba bốn tầng, một siêu thị, một khu ăn uống, một rạp nhỏ và vài chục gian hàng. Quy mô nhỏ hơn có thể làm nhẹ một số yêu cầu, nhưng các nguyên lý không đổi: khoang cháy, kiểm soát khói ở chỗ thông tầng, lối thoát cho người không quen, quản lý khách thuê.
Rủi ro riêng của loại cỡ vừa là chủ đầu tư thường tự quản lý, không có đội vận hành chuyên nghiệp, và hay chuyển đổi công năng theo thị trường: một tầng bán quần áo nay thành khu vui chơi, mai thành phòng tiệc. Mỗi lần chuyển đổi như vậy cần được nhìn lại so với thiết kế đã thẩm định. Chuẩn bị dư cho thay đổi ngay trong thiết kế ban đầu, như hệ thống chữa cháy và hút khói đủ cho công năng nặng hơn, là cách tiết kiệm về lâu dài.
Với công trình cỡ vừa, chủ đầu tư cũng nên tính sớm chuyện ai sẽ vận hành hệ thống PCCC sau khi khai trương. Hệ thống hút khói, màn ngăn cháy, trạm bơm cần người hiểu cách chạy và bảo dưỡng; bàn giao hồ sơ hoàn công rõ ràng và đào tạo đội kỹ thuật ngay từ lúc nghiệm thu là phần nối tiếp tự nhiên của một thiết kế tốt.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm thương mại có bắt buộc hút khói giếng trời không?
Khi có giếng trời hoặc khoảng thông tầng nối nhiều tầng, quy chuẩn thường đặt yêu cầu kiểm soát khói cho khu vực đó, tuỳ quy mô và công năng. Giải pháp cụ thể, kể cả hút khói và cấp khí bù, do tư vấn tính theo quy chuẩn hiện hành.
Khách thuê làm lại nội thất gian hàng có phải xin thẩm duyệt PCCC không?
Còn tuỳ mức độ thay đổi. Thay đổi làm ảnh hưởng tới ngăn cháy, thoát nạn hoặc hệ thống báo cháy, chữa cháy có thể phải thẩm định hoặc điều chỉnh thiết kế. Ban quản lý toà nhà nên có quy trình duyệt bản vẽ và hỏi cơ quan PCCC theo phân cấp khi cần.
Thang cuốn có được tính là lối thoát nạn không?
Thang cuốn thường không được tính là lối thoát nạn. Người trong trung tâm thương mại phải thoát qua buồng thang bộ và cửa ra ngoài theo thiết kế. Chỉ dẫn thoát nạn cần dẫn khách về các lối này rõ ràng.
Có được chia trung tâm thương mại thành nhiều hồ sơ thẩm định theo tầng không?
Các tầng dùng chung giếng trời, buồng thang và hệ thống kỹ thuật nên thường được thẩm định chung. Với dự án lớn chia giai đoạn, cách chia hồ sơ nên hỏi trước cơ quan thẩm định theo phân cấp, kèm phương án đảm bảo an toàn cho phần đưa vào dùng trước.
Rạp chiếu phim trong trung tâm thương mại có hồ sơ riêng không?
Cụm rạp thường là một phần trong hồ sơ toà nhà nhưng có yêu cầu riêng về lối thoát, chiếu sáng sự cố, vật liệu và ngăn cháy. Nếu rạp do đơn vị thuê tự hoàn thiện, phần hoàn thiện có thể phải lập hồ sơ riêng theo quy định hiện hành.
Đổi một tầng bán lẻ thành khu vui chơi trẻ em thì cần làm gì?
Đổi công năng có thể thay đổi nhóm nguy hiểm cháy, số người và vật liệu. Bạn nên để tư vấn đánh giá ảnh hưởng tới thiết kế đã thẩm định, hỏi cơ quan PCCC theo phân cấp về việc điều chỉnh, và chỉ thi công khi có ý kiến chấp thuận.