Trường học phổ thông xây mới, công lập hay tư thục, thường thuộc diện phải thẩm định thiết kế phòng cháy, chữa cháy, và hồ sơ của nó có một đặc điểm riêng: số người rời toà nhà cùng lúc rất lớn, lại phần đông là trẻ em. Mười giờ sáng một ngày bình thường, một dãy nhà ba tầng có thể có cả nghìn học sinh trong lớp; nếu có sự cố, tất cả đổ ra hành lang và cầu thang trong vài phút.
Bài này dành cho ban quản lý dự án của địa phương hoặc nhà đầu tư trường tư đang chuẩn bị thiết kế trường mới, và cho kỹ sư trẻ được giao làm hồ sơ. Bài đi qua từng khu trong trường, những điều thiết kế phải làm rõ khi trình thẩm định, và những quyết định sư phạm (bán trú, nội trú, sân khấu) làm thay đổi yêu cầu PCCC. Trường mầm non có yêu cầu đặc thù hơn và nằm ở một bài riêng.
Trường học được nhìn thế nào trong quy chuẩn an toàn cháy
Quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình xếp trường học phổ thông vào nhóm công trình giáo dục, khác với văn phòng hay nhà ở. Từ nhóm này, quy chuẩn đặt yêu cầu về số tầng được phép theo bậc chịu lửa của nhà, về chiều rộng và số lượng lối thoát theo số học sinh, về vật liệu hoàn thiện trên đường thoát nạn. Bên cạnh quy chuẩn PCCC còn có tiêu chuẩn thiết kế trường học và quy định về cơ sở vật chất của ngành giáo dục, cả hai đều có yêu cầu liên quan tới an toàn.
Điểm mấu chốt là sức chứa. Quy chuẩn tính chiều rộng lối thoát dựa trên số người ở tầng hoặc khu đó. Trường học có mật độ người rất cao trong giờ học, nên chiều rộng hành lang, cầu thang, cửa ra ngoài thường bị khống chế bởi yêu cầu thoát nạn chứ không phải chỉ bởi nhu cầu đi lại thông thường. Thiết kế hành lang hẹp để tiết kiệm diện tích là chỗ hay bị yêu cầu sửa.
Ngoài ra trường học là nơi có nhiều "công trình con" trong một khuôn viên: dãy lớp học, nhà đa năng, thư viện, phòng thí nghiệm, nhà ăn, đôi khi có ký túc xá. Mỗi khối có thể thuộc nhóm công năng khác, nên hồ sơ cần thể hiện từng khối và khoảng cách phòng cháy giữa chúng.
Các khu trong trường và điểm thiết kế cần làm rõ
Bảng dưới gom những khu thường có trong trường phổ thông và câu hỏi mà người thẩm định hay đặt ra. Yêu cầu cụ thể do tư vấn xác định theo quy chuẩn hiện hành.
| Khu | Đặc thù | Điều hồ sơ cần làm rõ |
|---|---|---|
| Dãy lớp học | Mật độ người cao, ra cùng lúc | Số và vị trí cầu thang, chiều rộng hành lang, cửa lớp mở theo hướng thoát |
| Phòng thí nghiệm hoá, sinh | Hoá chất, đèn cồn, bình khí | Vị trí, ngăn cháy, tủ hoá chất, thông gió, phương tiện chữa cháy phù hợp |
| Phòng tin học, phòng máy | Thiết bị điện dày đặc | Phụ tải điện, đầu báo, ổ cắm và aptomat riêng |
| Thư viện, kho học liệu | Giấy, sách tập trung | Ngăn cháy với lớp học, hệ thống chữa cháy phù hợp với giấy |
| Hội trường, nhà đa năng | Hàng trăm người một phòng, có sân khấu | Sức chứa, số cửa, hút khói, vật liệu phông màn sân khấu |
| Bếp và nhà ăn bán trú | Gas, dầu mỡ, đông người ăn trưa | Tách bếp khỏi nhà ăn, đường gas, lối thoát của nhà ăn |
| Ký túc xá nội trú | Học sinh ngủ đêm | Xếp nhóm như nhà lưu trú, báo cháy trong phòng, lối thoát hai hướng |
Hồ sơ trường học hay bị hỏi lại vì thuyết minh chỉ mô tả dãy lớp học mà bỏ qua phòng thí nghiệm, bếp, hội trường. Mỗi khu có rủi ro riêng nên cần mô tả riêng.
Dãy lớp học: những chi tiết nhỏ quyết định thoát nạn
Cửa lớp. Cửa lớp nên mở theo hướng thoát nạn khi phòng có đông người, và không được mở chắn hành lang. Nhiều thiết kế cửa mở ra ngoài làm hẹp hành lang khi mở hết; tư vấn cần bố trí hốc cửa để cánh không lấn vào đường thoát.
Hành lang một bên và hai bên. Hành lang một bên mở ra sân thông thoáng, khói thoát dễ; hành lang giữa hai dãy phòng kín hơn và có thể cần giải pháp hút khói. Lựa chọn kiến trúc này ảnh hưởng thẳng tới hệ thống kỹ thuật.
Cầu thang ở hai đầu dãy. Dãy lớp học dài cần cầu thang ở cả hai đầu, đôi khi thêm ở giữa, để không lớp nào quá xa lối thoát. Cầu thang xoắn trang trí thường không được tính là lối thoát nạn.
Lan can và song chắn. Song chắn cửa sổ bảo vệ học sinh khỏi ngã nhưng cũng chặn lối thoát qua cửa sổ. Thiết kế cần cân bằng hai yêu cầu này, nhất là ở tầng một và tầng hai.
Phòng học chuyên biệt ở tầng trên. Phòng âm nhạc, phòng mỹ thuật có rèm, vật liệu cách âm, giấy màu; nếu đặt ở tầng cao cuối hành lang, cần cân nhắc vật liệu hoàn thiện và khoảng cách tới cầu thang.
Hội trường, sân khấu và nhà đa năng
Hội trường trường học có thể chứa vài trăm đến cả nghìn người trong lễ khai giảng, tổng kết, văn nghệ. Đây là khu đông người tập trung nhất trường, nên quy chuẩn yêu cầu số cửa thoát và chiều rộng lối đi theo sức chứa, cửa mở ra ngoài, lối đi giữa các dãy ghế đủ rộng. Nếu hội trường là phòng kín lớn không có cửa sổ, có thể cần hệ thống hút khói.
Sân khấu là điểm rủi ro riêng: phông màn, đèn sân khấu, dây điện tạm, đạo cụ. Thiết kế cần quy định vật liệu phông màn có cấp nguy hiểm cháy phù hợp, ổ cắm và đường điện cố định cho thiết bị âm thanh ánh sáng, và lối thoát riêng cho hậu trường. Một hội trường thiết kế đẹp nhưng chỉ có một cửa chính phía sau khán phòng sẽ khó qua vòng thẩm định.
Nhà đa năng dùng làm sân thể thao trong giờ học và làm hội trường trong ngày lễ cần được tính theo kịch bản đông người nhất. Ghi rõ sức chứa tối đa khi dùng làm hội trường trong thuyết minh, để cả người thẩm định lẫn nhà trường sau này cùng hiểu giới hạn.
Những quyết định của nhà trường làm đổi yêu cầu PCCC
Nhiều yếu tố quyết định hồ sơ PCCC lại đến từ kế hoạch giáo dục chứ không phải từ kiến trúc. Ban quản lý dự án nên chốt các điểm sau với nhà trường trước khi thiết kế:
- Có bán trú không: bán trú cần bếp, nhà ăn, chỗ ngủ trưa; chỗ ngủ trưa trong lớp học làm thay đổi cách tính mật độ người.
- Có nội trú không: ký túc xá cho học sinh ngủ đêm có yêu cầu như nhà lưu trú, khác hẳn dãy lớp học.
- Quy mô học sinh tối đa: số học sinh tương lai, không chỉ năm đầu, vì chiều rộng lối thoát tính theo số người.
- Phòng thí nghiệm đặt ở đâu: đặt ở tầng trệt gần lối ra thường dễ hơn đặt ở tầng trên cùng.
- Có cho thuê ngoài giờ không: cho thuê sân, hội trường cho sự kiện bên ngoài làm tăng số người không quen trường.
- Có giai đoạn mở rộng không: chừa đất và đường xe chữa cháy cho dãy nhà xây sau.
Các quyết định này nên được ghi vào nhiệm vụ thiết kế bằng văn bản. Khi thay đổi sau khi đã có văn bản thẩm định, bạn cần đánh giá lại với tư vấn và có thể phải điều chỉnh hồ sơ.
Bếp và nhà ăn bán trú: khu hay bị xem nhẹ khi thiết kế
Nhiều trường xây mới có bán trú, nghĩa là có bếp nấu cho hàng trăm đến hàng nghìn suất mỗi trưa. Bếp trường học có quy mô của một bếp công nghiệp nhỏ: nồi nấu lớn, bếp gas hoặc nồi hơi, dầu mỡ, chụp hút khói dài. Thiết kế cần đặt bếp ở khối riêng hoặc ngăn cháy chắc chắn với nhà ăn và lớp học, đường gas cố định có van ngắt, khu đặt bình gas hoặc bồn gas đúng vị trí, và ống hút khói đi riêng không xuyên qua khu học sinh.
Nhà ăn là khu đông người vào giờ trưa, trẻ em ngồi kín bàn. Số cửa ra và chiều rộng lối đi trong nhà ăn phải tính theo sức chứa lớn nhất, không chỉ theo số bàn đặt lúc nghiệm thu. Nếu nhà ăn dùng làm chỗ ngủ trưa hoặc chỗ tập trung khi trời mưa, kịch bản đông người đó cũng phải được tính.
Chi tiết hay bị quên là kho thực phẩm khô, kho bao bì và phòng để đồ dùng một lần, thường xếp sát bếp và chứa nhiều thứ dễ cháy. Hồ sơ nên thể hiện vị trí và ngăn cách của các kho này; trong vận hành, nhà trường cũng nên biết đây là khu cần giữ gọn.
Phối hợp với cơ quan quản lý và chuẩn bị cho nghiệm thu
Với trường công lập, chủ đầu tư thường là ban quản lý dự án của tỉnh hoặc của xã, phường theo phân cấp sau năm 2025. Hồ sơ thiết kế có thể đi qua cơ quan chuyên môn về xây dựng để thẩm định, trong đó phần PCCC được lấy ý kiến hoặc thẩm định theo quy định hiện hành. Với trường tư thục, chủ đầu tư là doanh nghiệp, trình tự tương tự nhưng thường tự làm việc trực tiếp với Cảnh sát PCCC và CNCH theo phân cấp.
Trường học thường phải đưa vào sử dụng đúng dịp khai giảng, nên áp lực tiến độ rất lớn. Bài học thực tế là để thời gian cho chặng nghiệm thu PCCC: hệ thống phải lắp xong, chạy thử, có hồ sơ hoàn công trước khi đề nghị kiểm tra. Đẩy chặng này sát ngày khai giảng là cách dễ nhất để học sinh vào học trong một toà nhà chưa được kiểm tra kết quả nghiệm thu.
Khi bàn giao cho nhà trường, nên kèm hướng dẫn ngắn về những gì không được thay đổi: không khoá cửa thoát nạn trong giờ học, không chất bàn ghế hỏng ở chân cầu thang, không tự ý ngăn phòng học thành phòng nhỏ. Những thói quen vận hành này quyết định thiết kế có còn tác dụng sau vài năm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Trường tư thục thuê lại toà nhà văn phòng để làm trường có phải thẩm duyệt PCCC lại không?
Đổi công năng từ văn phòng sang trường học làm thay đổi nhóm nguy hiểm cháy và mật độ người, nên thường phải đánh giá lại thiết kế và có thể phải thẩm định. Việc này thuộc chủ đề cải tạo, đổi công năng; bạn nên hỏi tư vấn và cơ quan PCCC trước khi ký thuê dài hạn.
Phòng thí nghiệm hoá học có cần hệ thống chữa cháy riêng không?
Tuỳ loại và lượng hoá chất, quy mô phòng và yêu cầu của quy chuẩn hiện hành. Thường phòng thí nghiệm cần ngăn cháy với khu khác, thông gió, tủ chứa hoá chất và phương tiện chữa cháy phù hợp với loại đám cháy. Tư vấn sẽ đề xuất theo danh mục hoá chất dự kiến.
Ký túc xá nội trú trong trường được tính như nhà lưu trú hay như trường học?
Ký túc xá là nơi ngủ đêm nên thường được xếp vào nhóm nhà lưu trú, có yêu cầu riêng về báo cháy và thoát nạn. Nếu ký túc xá nằm chung toà với lớp học, cần ngăn cách giữa hai khu. Tư vấn xác định cụ thể theo quy chuẩn.
Thiết kế trường đã được thẩm định, nay muốn thêm một tầng thì sao?
Thêm tầng làm thay đổi chiều cao, số người và có thể cả bậc chịu lửa yêu cầu. Bạn cần tư vấn đánh giá lại và lập hồ sơ điều chỉnh gửi cơ quan đã thẩm định. Không nên thi công phần tăng thêm trước khi có ý kiến chấp thuận.
Trường đã khai giảng nhưng chưa có văn bản kiểm tra kết quả nghiệm thu PCCC thì có sao không?
Đưa công trình thuộc diện vào sử dụng khi chưa được kiểm tra kết quả nghiệm thu là vi phạm và có thể bị đình chỉ sử dụng. Chủ đầu tư nên hoàn tất hồ sơ, đề nghị kiểm tra sớm, và trao đổi với cơ quan quản lý về phương án tạm thời an toàn cho học sinh.
Cửa lớp học nên mở vào trong hay ra ngoài?
Quy chuẩn có yêu cầu về hướng mở cửa với phòng có đông người. Lớp học thường được thiết kế để cửa mở theo hướng thoát nạn nhưng không chắn hành lang. Tư vấn sẽ chọn giải pháp phù hợp với sức chứa từng phòng và chiều rộng hành lang của công trình.