Khi công trình bị phát hiện sai phạm về PCCC trước hoặc sau khi đưa vào sử dụng, trách nhiệm không dồn hết vào một người: chủ đầu tư chịu trách nhiệm chính trước cơ quan quản lý, còn tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát, nhà thầu và người sử dụng mỗi bên chịu phần gắn với việc mình làm. Phân định đúng giúp xử lý nhanh và công bằng, thay vì các bên đổ lỗi cho nhau trong khi công trình nằm chờ.
Bài nhìn theo ba lớp trách nhiệm: với cơ quan quản lý (hành chính), giữa các bên với nhau (dân sự, hợp đồng), và trường hợp nghiêm trọng có thể phát sinh trách nhiệm hình sự. Bài chỉ nêu nguyên lý để bạn hiểu mình đang đứng ở đâu; tình huống cụ thể cần luật sư đọc hồ sơ.
Vì sao chủ đầu tư luôn là người đứng mũi chịu sào
Trong chặng thẩm duyệt và nghiệm thu, người nộp hồ sơ thẩm định, người tổ chức nghiệm thu, người đề nghị kiểm tra kết quả nghiệm thu và người quyết định đưa công trình vào sử dụng đều là chủ đầu tư. Vì vậy, khi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH phát hiện công trình thiếu thủ tục hoặc khác thiết kế đã thẩm định, đối tượng đầu tiên họ làm việc là chủ đầu tư hoặc người đang quản lý, sử dụng công trình.
Điều này đôi khi làm chủ đầu tư thấy bất công: lỗi do nhà thầu làm sai, sao mình bị lập biên bản? Câu trả lời là quan hệ với cơ quan quản lý và quan hệ giữa các bên với nhau là hai chuyện khác. Chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ với cơ quan quản lý trước, sau đó dùng hợp đồng để yêu cầu bên có lỗi bồi hoàn hoặc khắc phục. Hiểu như vậy giúp bạn không trì hoãn khắc phục để chờ phân xử ai đúng ai sai, vì càng chờ thì rủi ro an toàn và rủi ro bị xử lý càng tăng.
Phần việc và phần trách nhiệm điển hình của từng bên
Bảng tóm tắt theo nguyên lý chung của pháp luật về xây dựng và PCCC; hợp đồng cụ thể có thể phân chia chi tiết hơn.
| Bên | Chịu trách nhiệm về | Ví dụ sai phạm gắn với bên đó |
|---|---|---|
| Chủ đầu tư | Thực hiện thủ tục, lựa chọn đơn vị đủ điều kiện, tổ chức nghiệm thu, quyết định đưa vào sử dụng | Cho sử dụng khi chưa được chấp thuận nghiệm thu, tự ý đổi công năng |
| Tư vấn thiết kế | Giải pháp PCCC trong hồ sơ, sự phù hợp với quy chuẩn, ý kiến về thay đổi | Thiết kế thiếu hạng mục, xác nhận sai lệch không đúng |
| Tư vấn thẩm tra (nếu có) | Kết luận thẩm tra trong phạm vi được thuê | Bỏ sót lỗi rõ ràng trong phạm vi thẩm tra |
| Tư vấn giám sát | Kiểm soát thi công đúng thiết kế, xác nhận khối lượng, chất lượng | Ký nghiệm thu công việc khuất không kiểm tra |
| Nhà thầu thi công PCCC | Thi công đúng thiết kế, dùng thiết bị có kiểm định, lập hồ sơ hoàn công | Lắp thiết bị không kiểm định, tự đổi tuyến ống |
| Nhà thầu khác (xây dựng, nội thất) | Phần việc của họ không làm sai lệch giải pháp PCCC | Hạ trần che đầu báo, đục tường ngăn cháy đi ống |
| Người thuê, người sử dụng | Không tự cải tạo trái thiết kế, giữ điều kiện an toàn khi dùng | Dựng vách chia phòng, chất hàng chắn lối thoát |
Một sai phạm có thể liên quan nhiều bên cùng lúc. Ví dụ đầu phun bị che có thể do nhà thầu nội thất làm trần sai, tư vấn giám sát không phát hiện, và chủ đầu tư đã duyệt bản vẽ nội thất mà không chuyển cho tư vấn PCCC.
Ba lớp trách nhiệm cần phân biệt
Trách nhiệm hành chính. Phát sinh khi có hành vi vi phạm quy định quản lý nhà nước về PCCC hoặc xây dựng, như thi công không có văn bản thẩm định, đưa vào sử dụng khi chưa nghiệm thu. Bên bị xử lý là bên thực hiện hành vi theo quy định xử phạt, kèm biện pháp khắc phục hậu quả. Mức phạt và thẩm quyền đối chiếu nghị định xử phạt đang có hiệu lực.
Trách nhiệm dân sự và hợp đồng. Giữa các bên với nhau, ai vi phạm nghĩa vụ hợp đồng gây thiệt hại thì bồi thường theo hợp đồng và Bộ luật Dân sự. Đây là căn cứ để chủ đầu tư đòi nhà thầu sửa sai, đòi tư vấn chịu chi phí thiết kế lại. Khi có thiệt hại cho người thứ ba, trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng cũng có thể phát sinh.
Trách nhiệm hình sự. Chỉ đặt ra trong trường hợp nghiêm trọng, thường khi có cháy gây thiệt hại về người hoặc tài sản lớn, và có hành vi vi phạm quy định PCCC dẫn tới hậu quả đó. Việc xác định thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng. Mục đích nêu ở đây là để bạn thấy vì sao không nên coi nhẹ thủ tục và các cảnh báo của tư vấn.
Người thuê mặt bằng đứng ở đâu
Người thuê thường nghĩ thủ tục PCCC của công trình là việc của chủ nhà. Điều đó đúng với phần gắn với công trình mà chủ nhà đã làm thủ tục. Nhưng người thuê trở thành bên có trách nhiệm ở hai trường hợp phổ biến. Thứ nhất, người thuê tự cải tạo: chia phòng, làm gác lửng, đổi công năng từ văn phòng sang lớp học hay phòng khám. Những cải tạo này có thể phải thẩm định thiết kế và người thuê đứng ra làm, với sự đồng ý của chủ nhà. Thứ hai, người thuê là người trực tiếp quản lý, sử dụng cơ sở nên chịu trách nhiệm về việc giữ điều kiện an toàn trong phạm vi mình dùng.
Vì vậy, hợp đồng thuê nên có điều khoản rõ ràng: công trình đã được nghiệm thu PCCC chưa, bên nào làm thủ tục cho cải tạo của bên thuê, ai chịu chi phí, ai chịu trách nhiệm khi bị kiểm tra phát hiện sai phạm. Hợp đồng không thay đổi được nghĩa vụ mà pháp luật đặt cho mỗi bên với cơ quan quản lý, nhưng giúp hai bên phân chia thiệt hại khi có chuyện.
Những hiểu lầm phổ biến về trách nhiệm
"Đã thuê trọn gói thì trách nhiệm là của bên nhận thầu." Hợp đồng trọn gói chuyển nhiều việc sang nhà thầu, nhưng không chuyển được nghĩa vụ của chủ đầu tư với cơ quan quản lý. Chủ đầu tư vẫn phải làm thủ tục, tổ chức nghiệm thu và không được đưa công trình vào sử dụng khi chưa đủ điều kiện.
"Cơ quan đã thẩm định thì thiết kế chắc chắn đúng." Thẩm định là việc xem xét hồ sơ theo quy định, không thay cho trách nhiệm của người lập thiết kế. Nếu sau này phát hiện thiết kế có thiếu sót, đơn vị thiết kế vẫn chịu trách nhiệm nghề nghiệp của mình.
"Đã nghiệm thu xong thì hết trách nhiệm." Nghiệm thu đạt nghĩa là công trình được đưa vào sử dụng. Nhà thầu vẫn có nghĩa vụ bảo hành; người sử dụng có nghĩa vụ duy trì điều kiện an toàn; mọi cải tạo sau đó lại phát sinh nghĩa vụ mới.
"Người thuê chỉ trả tiền thuê, không liên quan PCCC." Người trực tiếp quản lý, sử dụng cơ sở có nghĩa vụ riêng theo pháp luật PCCC, và là người đầu tiên đối diện đoàn kiểm tra. Hiểu lầm này khiến nhiều người thuê tự cải tạo mà không nghĩ đến thủ tục.
Ví dụ giả định: trường mầm non tư thục trong nhà đi thuê
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp thuê một toà nhà văn phòng ba tầng ở Thanh Hoá để mở trường mầm non tư thục. Toà nhà đã được nghiệm thu PCCC với công năng văn phòng. Doanh nghiệp thuê một đơn vị nội thất chia phòng học, làm bếp ăn, lắp vách trang trí; chủ nhà đồng ý miệng. Khi làm hồ sơ xin cấp phép hoạt động giáo dục, doanh nghiệp mới biết việc đổi công năng sang nhà trẻ đòi hỏi thẩm định thiết kế PCCC cho phần cải tạo.
Tư vấn thiết kế được thuê sau đó chỉ ra: vách trang trí bằng vật liệu dễ cháy, bếp chưa được ngăn cháy, trẻ học ở tầng ba là điều cần xem xét kỹ theo quy chuẩn. Ở đây trách nhiệm chia khá rõ: người thuê chịu trách nhiệm chính về thủ tục cho phần cải tạo vì họ đổi công năng; đơn vị nội thất chịu trách nhiệm nếu đã cam kết thi công đúng yêu cầu PCCC mà không làm; chủ nhà cần phối hợp vì phần kết cấu, buồng thang là của họ, và nên đã yêu cầu văn bản trước khi đồng ý cho cải tạo. Hướng xử lý hợp lý là chuyển lớp học của trẻ nhỏ xuống tầng thấp, làm lại vật liệu, ngăn cháy bếp theo thiết kế mới, rồi đi đủ thủ tục trước khi nhận trẻ.
Khi bị phát hiện sai phạm: trình tự xử lý giữa các bên
Trình tự sau giúp các bên vừa khắc phục kịp với cơ quan quản lý, vừa giữ được quyền đòi bồi hoàn sau này:
- Chủ đầu tư nhận và đọc kỹ biên bản, xác định từng nội dung sai phạm, thời hạn khắc phục nếu có.
- Gửi văn bản thông báo cho từng bên liên quan, kèm bản sao biên bản, yêu cầu họ có ý kiến và tham gia khắc phục.
- Họp các bên tại hiện trường, lập biên bản ghi nhận nguyên nhân sơ bộ của từng sai phạm, bên nào thừa nhận phần nào.
- Thống nhất phương án khắc phục kỹ thuật với tư vấn thiết kế; nếu có thay đổi giải pháp thì làm thủ tục thẩm định lại.
- Triển khai khắc phục ngay, tách riêng chi phí theo từng sai phạm để sau này phân chia.
- Sau khi khắc phục xong với cơ quan quản lý, giải quyết việc phân chia chi phí theo hợp đồng; không thống nhất được thì thương lượng, hoà giải, rồi mới tính đến trọng tài hoặc toà án.
Khi nào nên có luật sư
Phân chia trách nhiệm trong dự án xây dựng thường cần đọc hợp đồng rất kỹ. Bạn nên có luật sư khi:
- Chi phí khắc phục lớn so với giá trị hợp đồng của bên có lỗi.
- Bên có lỗi phủ nhận hoàn toàn hoặc không phản hồi văn bản.
- Có nhiều bên cùng lỗi và hợp đồng của mỗi bên quy định khác nhau về phạt, bồi thường, bảo hành.
- Có quyết định xử phạt mà bạn muốn khiếu nại hoặc khởi kiện.
- Có sự cố cháy đã xảy ra, dù chưa gây thiệt hại về người.
- Bạn là người thuê và chủ nhà yêu cầu bạn gánh toàn bộ chi phí khắc phục cho phần công trình bạn không hề sửa.
Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng trước, mang theo hợp đồng của các bên, biên bản kiểm tra và nhật ký thi công. Chuẩn bị hồ sơ đầy đủ giúp buổi làm việc với luật sư hiệu quả hơn nhiều.
Luật sư không thay được tư vấn kỹ thuật: để chứng minh lỗi thuộc về ai, bạn thường cần cả ý kiến chuyên môn của một đơn vị tư vấn hoặc kiểm định độc lập. Hai loại ý kiến này bổ sung cho nhau, nhất là khi tranh chấp đi đến trọng tài hoặc toà án.
Câu hỏi thường gặp
Tư vấn thiết kế đã giải thể thì ai chịu trách nhiệm về thiết kế sai?
Về mặt hợp đồng, việc đòi bồi thường từ một pháp nhân đã giải thể rất khó. Về mặt thủ tục, chủ đầu tư phải thuê tư vấn khác đánh giá và điều chỉnh. Vì vậy, chọn tư vấn có năng lực và lưu giữ đầy đủ hồ sơ ngay từ đầu là cách phòng rủi ro tốt nhất.
Văn bản thẩm định đã được cấp thì cơ quan thẩm định có chịu trách nhiệm nếu thiết kế sai không?
Văn bản thẩm định là kết quả xem xét của cơ quan nhà nước theo nội dung hồ sơ. Trách nhiệm về tính đúng đắn của thiết kế vẫn thuộc đơn vị thiết kế và chủ đầu tư. Việc thẩm định không làm mất trách nhiệm nghề nghiệp của người lập hồ sơ.
Người thuê tự cải tạo không xin phép, chủ nhà có bị liên đới không?
Chủ nhà có thể bị yêu cầu phối hợp khắc phục vì công trình thuộc sở hữu của họ, nhất là phần kết cấu, ngăn cháy. Giữa hai bên, hợp đồng thuê là căn cứ để chủ nhà yêu cầu người thuê chịu chi phí và khôi phục hiện trạng.
Tư vấn giám sát đã ký nghiệm thu công việc thì có phải chịu chung với nhà thầu không?
Tư vấn giám sát chịu trách nhiệm về nội dung họ xác nhận. Nếu họ ký nghiệm thu một công việc thi công sai mà lẽ ra phải phát hiện, họ có thể phải chịu một phần trách nhiệm theo hợp đồng giám sát. Mức độ phụ thuộc phạm vi nhiệm vụ đã giao.
Có nên dừng thanh toán cho nhà thầu khi phát hiện sai phạm không?
Việc tạm dừng thanh toán phải dựa trên điều khoản hợp đồng. Dừng tuỳ tiện có thể khiến chủ đầu tư thành bên vi phạm. Nên gửi văn bản nêu căn cứ và yêu cầu khắc phục trước, và hỏi ý kiến pháp lý khi số tiền lớn.
Các bên có thể thoả thuận chia chi phí khắc phục mà không cần ra toà không?
Có, và đây là cách phổ biến nhất. Biên bản thoả thuận nên ghi rõ phần chi phí của từng bên, thời hạn thanh toán và việc các bên không còn yêu cầu gì thêm về sai phạm đó. Thoả thuận rõ ràng giúp tránh tranh chấp kéo dài về sau.