Hạng nguy hiểm cháy nổ là kết luận về mức độ cháy, nổ của một gian phòng hay cả nhà sản xuất, nhà kho, rút ra từ chính những gì có trong đó: chất gì, ở trạng thái nào, bao nhiêu và được xử lý ra sao. Theo quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 và các bản sửa đổi), gian phòng sản xuất và kho được xếp vào các hạng A, B, C (chia nhỏ C1 đến C4), D, E, từ nguy hiểm nhất tới ít nguy hiểm nhất. Tư vấn thiết kế là người tính và ký kết luận, nhưng dữ liệu để tính đến từ chủ đầu tư.
Hạng nguy hiểm không phải một ô ghi cho đủ trong thuyết minh. Nó kéo theo gần như mọi yêu cầu còn lại: bậc chịu lửa của nhà, diện tích tối đa của một khoang cháy, số tầng được phép, khoảng cách tới nhà bên cạnh, có phải chữa cháy tự động hay báo cháy tự động không, kết cấu có cần chống nổ không. Khai sai một dòng về hàng hoá có thể làm cả bộ thiết kế lệch theo. Bài này giải thích bạn cần khai những gì và vì sao.
Vì sao một chữ cái quyết định gần hết thiết kế
Hãy hình dung quy chuẩn như một chuỗi câu hỏi nối nhau. Câu hỏi đầu tiên với nhà sản xuất, nhà kho là: bên trong có gì có thể cháy, cháy nhanh tới đâu, có thể nổ không. Câu trả lời là hạng nguy hiểm. Từ hạng nguy hiểm và bậc chịu lửa của nhà, quy chuẩn mới cho biết một khoang cháy được rộng bao nhiêu, nhà được cao mấy tầng; từ đó mới tới chuyện tường ngăn cháy đặt ở đâu, lối thoát nạn bố trí thế nào, hệ thống chữa cháy loại gì.
Hạng A và B là nơi có khí cháy, chất lỏng dễ bắt cháy hoặc bụi, sợi cháy được với lượng đủ tạo hỗn hợp nổ. Ở đây ngoài phòng cháy còn có bài toán chống nổ: kết cấu giảm áp, thiết bị điện phòng nổ, thông gió. Hạng C là nơi chủ yếu có chất rắn cháy được và chất lỏng khó cháy; phần lớn xưởng may, xưởng gỗ, kho hàng tiêu dùng rơi vào đây, và việc chia C1 tới C4 dựa trên tải trọng cháy, tức lượng nhiệt có thể toả ra trên mỗi đơn vị diện tích. Hạng D, E là nơi xử lý vật liệu không cháy, ở trạng thái nóng hoặc nguội.
Cách xác định cụ thể (công thức, ngưỡng, phương pháp tính áp suất nổ) nằm trong quy chuẩn và tiêu chuẩn chuyên ngành, thuộc việc của tư vấn đủ điều kiện. Phần của bạn là hiểu rằng: thêm một loại dung môi, đổi bao bì từ thùng giấy sang xốp, hay chất hàng cao hơn đều có thể đẩy hạng lên một nấc.
Kiểu cơ sở và hạng thường được xem xét
Bảng dưới chỉ minh hoạ xu hướng để bạn hình dung. Cùng một ngành nhưng công nghệ, lượng chất, cách đóng gói khác nhau thì hạng có thể khác; kết luận cuối cùng phải là kết quả tính của tư vấn.
| Kiểu cơ sở (ví dụ giả định) | Hạng hay được xem xét | Yếu tố có thể làm đổi hạng |
|---|---|---|
| Kho chứa xăng dầu, dung môi, sơn gốc dung môi | A hoặc B | Nhiệt độ bùng cháy của chất, lượng lưu chứa, có rót chiết trong kho không |
| Xưởng có công đoạn tạo bụi gỗ, bụi bột mịn | B hoặc C | Nồng độ bụi, hệ thống hút bụi, bụi có lắng đọng không |
| Xưởng may, xưởng đóng gói hàng tiêu dùng | C (C1 đến C4) | Lượng vải, bao bì, chiều cao chất hàng trên mỗi mét vuông |
| Kho hàng tổng hợp có pallet gỗ, màng co | C, thường ở nấc cao | Kệ cao, mật độ hàng, loại nhựa trong bao bì |
| Xưởng cơ khí gia công, hàn cắt kim loại | D hoặc C | Lượng dầu bôi trơn, giẻ lau, sơn hoàn thiện trong xưởng |
| Kho vật liệu xây dựng không cháy (gạch, sắt thép) | E hoặc D | Bao bì, pallet đi kèm có thể làm tăng tải trọng cháy |
Cột cuối là chỗ chủ đầu tư hay chủ quan nhất. Kho sắt thép nghe như "không có gì cháy", nhưng nếu mỗi bó thép kê trên pallet gỗ, bọc màng nhựa và kho còn chứa thêm sơn chống gỉ, kết quả tính có thể khác hẳn hình dung ban đầu.
Dữ liệu chủ đầu tư phải đưa cho tư vấn
Một bộ dữ liệu tốt không cần dày, nhưng phải đủ những thứ sau. Gửi bằng văn bản để về sau có căn cứ nếu hạng nguy hiểm bị chất vấn.
- Danh mục nguyên liệu, bán thành phẩm, thành phẩm; với hoá chất kèm phiếu an toàn hoá chất do nhà cung cấp phát hành.
- Lượng lưu chứa lớn nhất tại một thời điểm của từng loại, không phải lượng trung bình, vì quy chuẩn xét kịch bản bất lợi.
- Cách đóng gói và vật kê: thùng carton, bao dệt, xốp, màng co, pallet gỗ hay nhựa, có đóng kiện gỗ không.
- Sơ đồ bố trí dự kiến: khu nào sản xuất, khu nào chứa nguyên liệu, khu nào thành phẩm, chất cao bao nhiêu, dùng kệ hay xếp chồng.
- Mô tả công đoạn có nguồn nhiệt: lò sấy, máy ép nóng, hàn, cắt, sơn, phòng nồi hơi, trạm khí nén.
- Công đoạn có thể sinh bụi, hơi dung môi hoặc khí cháy, kể cả khi chỉ diễn ra trong một phòng nhỏ.
- Dự kiến thay đổi sản phẩm, mặt hàng trong vài năm tới, để tư vấn cân nhắc thiết kế dư một chút thay vì vừa khít.
Nếu chưa chắc mặt hàng tương lai, bạn có thể đề nghị tư vấn thiết kế theo một "kịch bản trần" về hàng hoá có thể chứa, chấp nhận tốn thêm ở đầu để không phải thẩm định lại khi đổi khách hàng.
Một nhà xưởng có thể mang nhiều hạng
Quy chuẩn xét hạng cho từng gian phòng trước, rồi mới xác định hạng của cả nhà dựa trên tỷ lệ diện tích các gian nguy hiểm hơn. Trong một nhà xưởng chung mái, khu sản xuất có thể là C, phòng pha sơn là B, kho thành phẩm là C ở nấc cao hơn, khu cơ khí bảo trì là D. Nếu gian nguy hiểm nhất chiếm phần đáng kể, cả nhà có thể bị xếp theo hạng của gian đó.
Điều này mở ra hai lựa chọn thiết kế mà chủ đầu tư nên được hỏi ý kiến. Một là gom các công đoạn nguy hiểm vào một khu nhỏ, ngăn cháy chắc chắn, có lối ra riêng ra ngoài, để phần còn lại giữ hạng thấp. Hai là chấp nhận hạng cao cho cả nhà để mặt bằng liền mạch, đổi lại các yêu cầu về kết cấu, khoang cháy, chữa cháy nặng hơn. Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp; ví dụ giả định một xưởng in bao bì chỉ pha mực trong một phòng nhỏ thì phương án thứ nhất thường kinh tế hơn hẳn.
Khi tư vấn trình phương án, bạn hãy hỏi thẳng: nếu tách phòng này ra thì hạng cả nhà đổi thế nào, kéo theo những thay đổi gì. Câu hỏi đó đáng giá hơn nhiều so với việc mặc cả từng hạng mục thiết bị.
Khai thấp hạng để thiết kế nhẹ đi: những gì sẽ xảy ra
Bị phát hiện ngay ở vòng thẩm định. Cán bộ thẩm định đối chiếu ngành nghề trong hồ sơ dự án, đăng ký đầu tư và mô tả công nghệ. Ngành nghề có dung môi mà thuyết minh không nhắc tới dung môi là điểm dễ bị hỏi lại, kéo dài thời gian hơn là tiết kiệm.
Bị phát hiện ở kiểm tra nghiệm thu. Đoàn kiểm tra đi thực tế, thấy kho chứa hàng khác mô tả, chất cao hơn thiết kế. Khi đó văn bản chấp thuận nghiệm thu có thể chưa được cấp cho tới khi khắc phục.
Bị phát hiện khi vận hành. Kiểm tra định kỳ về PCCC trong quá trình hoạt động là chặng của cơ sở đang vận hành, nhưng hậu quả quay ngược về thiết kế: hệ thống không đủ cho hàng thực tế thì phải cải tạo trong lúc xưởng đang chạy.
Khi có sự cố. Hồ sơ thiết kế ghi một đằng, thực tế một nẻo là bất lợi rất lớn cho chủ đầu tư trong việc xác định trách nhiệm và trong yêu cầu bồi thường bảo hiểm cháy nổ.
Với người thuê lại xưởng. Người thuê sau mang hàng nguy hiểm hơn vào một xưởng được duyệt cho hạng thấp, trách nhiệm có thể đè lên cả hai phía nếu hợp đồng không nói rõ giới hạn hàng hoá.
Ngộ nhận hay gặp và cách hiểu đúng hơn
Phần lớn tranh luận giữa chủ đầu tư và tư vấn về hạng nguy hiểm xuất phát từ vài ngộ nhận lặp đi lặp lại. Nhận ra sớm giúp bạn hỏi đúng câu.
| Ngộ nhận | Cách hiểu đúng hơn |
|---|---|
| Hàng của mình không cháy nên kho là hạng thấp nhất | Hàng không cháy nhưng bao bì, pallet, màng co thì cháy; tải trọng cháy tính cả những thứ đi kèm. |
| Hạng do ngành nghề quyết định, cứ tra ngành là ra | Ngành chỉ gợi ý; hạng được tính theo chất, lượng và cách xử lý thực tế trong từng gian phòng. |
| Có chữa cháy tự động thì hạng nguy hiểm được hạ xuống | Hệ thống chữa cháy không làm thay đổi bản chất chất cháy; nó có thể cho phép nới một số yêu cầu khác theo quy chuẩn, chứ không đổi hạng. |
| Chỉ cần xét lượng hàng trung bình | Quy chuẩn xét điều kiện bất lợi; tháng cao điểm chất kín kho mới là kịch bản để tính. |
| Hạng đã ghi trong hồ sơ thì dùng mãi | Hạng gắn với giả định về hàng hoá và công nghệ; giả định đổi thì hạng có thể phải xét lại. |
Câu đầu tiên trong bảng được viết theo lời chủ đầu tư hay nói, giữ nguyên để bạn dễ nhận ra. Khi nghe chính mình nói câu đó, hãy dừng lại và liệt kê đủ bao bì, vật kê trước khi kết luận.
Ghi hạng nguy hiểm vào hồ sơ và giữ cho đúng về sau
Hạng nguy hiểm được ghi trong thuyết minh thiết kế PCCC và là căn cứ cho mọi lần kiểm tra sau này. Giữ nó khớp với thực tế là việc của chủ đầu tư suốt vòng đời công trình.
- Yêu cầu tư vấn ghi rõ trong thuyết minh: hạng của từng gian, hạng của cả nhà, các giả định về hàng hoá và chiều cao chất hàng dùng để tính.
- Đưa các giả định đó thành quy định nội bộ của xưởng, kho: được chứa loại hàng gì, chất cao tối đa bao nhiêu, khu nào cấm chứa gì.
- Khi cho thuê lại hoặc giao kho cho đơn vị khác vận hành, đưa giới hạn hàng hoá vào hợp đồng.
- Khi đổi sản phẩm, đổi nhà cung cấp bao bì hoặc thêm công đoạn mới, hỏi tư vấn đánh giá hạng trước khi làm, không phải sau.
- Lưu hồ sơ tính toán cùng văn bản thẩm định để các lần cải tạo sau có điểm xuất phát.
Một hạng nguy hiểm được ghi rõ giả định giống như giới hạn tải của một cây cầu: bạn biết chính xác mình được phép chất gì, và khi muốn chất thêm thì biết phải hỏi ai.
Câu hỏi thường gặp
Ai có quyền kết luận hạng nguy hiểm cháy nổ của nhà xưởng?
Tư vấn thiết kế đủ điều kiện tính toán và ghi kết luận trong hồ sơ thiết kế; cơ quan Cảnh sát PCCC xem xét khi thẩm định. Chủ đầu tư không tự kết luận nhưng chịu trách nhiệm về tính trung thực của dữ liệu đầu vào cung cấp cho tư vấn.
Hạng nguy hiểm cháy nổ khác nhóm nguy hiểm cháy theo công năng thế nào?
Nhóm nguy hiểm cháy theo công năng phân loại nhà theo mục đích sử dụng, như nhà sản xuất, nhà kho, nhà ở, trường học. Hạng nguy hiểm cháy nổ áp dụng cho gian phòng và nhà sản xuất, kho, xét theo tính chất và lượng chất cháy bên trong. Hai khái niệm dùng song song trong thiết kế.
Kho chỉ chứa hàng tạm vài tháng có phải tính hạng theo hàng đó không?
Quy chuẩn xét theo điều kiện bất lợi có thể xảy ra trong quá trình sử dụng. Nếu bạn dự kiến kho sẽ chứa nhiều loại hàng theo mùa, nên khai loại nguy hiểm nhất để thiết kế không bị hụt khi mùa cao điểm tới.
Dùng pallet nhựa thay pallet gỗ có làm thay đổi hạng không?
Có thể. Pallet và bao bì là một phần tải trọng cháy, và nhựa có nhiệt trị cao, khi cháy toả nhiều khói. Thay đổi vật kê, bao bì trên diện rộng nên được tư vấn đánh giá lại, nhất là với kho chất cao.
Muốn hạ hạng nguy hiểm của xưởng đang có thì làm thế nào?
Cách chính đáng là thay đổi thật điều kiện sử dụng: giảm lượng chất cháy lưu chứa, chuyển công đoạn nguy hiểm sang khu riêng có ngăn cháy, thay vật liệu khó cháy hơn. Mọi thay đổi cần tư vấn tính lại và ghi nhận trong hồ sơ, không phải chỉ sửa con chữ trong thuyết minh.
Có nên thuê tư vấn PCCC riêng chỉ để xác định hạng không?
Với dự án có hoá chất, bụi cháy hoặc kho chất cao, một đánh giá độc lập sớm giúp tránh thiết kế lại về sau. Với xưởng đơn giản, việc này thường nằm luôn trong phạm vi của tư vấn thiết kế PCCC chính.