Ở Việt Nam, thiết kế PCCC có thể áp dụng tiêu chuẩn nước ngoài như NFPA của Hoa Kỳ hay bộ tiêu chuẩn châu Âu EN, Anh BS, nhưng với điều kiện bắt buộc: công trình vẫn phải đáp ứng đầy đủ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia như QCVN 06, và việc áp dụng tiêu chuẩn cho dự án phải được chấp thuận theo quy định về quản lý đầu tư xây dựng hiện hành. Tiêu chuẩn nước ngoài được dùng để giải các bài toán mà quy chuẩn yêu cầu, không dùng để thay hay hạ yêu cầu của quy chuẩn.
Dự án có vốn nước ngoài, nhà máy của tập đoàn đa quốc gia hay khách sạn theo chuẩn thương hiệu quốc tế thường đặt ra câu hỏi này. Cách làm đúng giúp dự án vừa đạt yêu cầu của chủ đầu tư và đơn vị bảo hiểm quốc tế, vừa thẩm duyệt suôn sẻ. Cách làm sai, như nhặt điều khoản có lợi của mỗi bộ tiêu chuẩn, là lý do quen thuộc của những vòng trả hồ sơ kéo dài.
Quy chuẩn và tiêu chuẩn khác nhau thế nào
Quy chuẩn là bắt buộc. Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) là văn bản bắt buộc áp dụng. QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình là quy chuẩn trung tâm của thiết kế PCCC; một số loại công trình còn có quy chuẩn chuyên ngành. Không có tiêu chuẩn nào, trong nước hay nước ngoài, thay thế được yêu cầu của quy chuẩn.
Tiêu chuẩn là tự nguyện, trừ khi được viện dẫn. Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) và tiêu chuẩn nước ngoài về nguyên tắc là tự nguyện áp dụng. Khi quy chuẩn viện dẫn một tiêu chuẩn cụ thể, hoặc văn bản pháp luật quy định bắt buộc, tiêu chuẩn đó trở thành bắt buộc trong phạm vi được viện dẫn.
Tiêu chuẩn là công cụ để đạt quy chuẩn. Quy chuẩn thường nói phải đạt mục tiêu gì; tiêu chuẩn nói cách tính, cách bố trí, cách thử. Chẳng hạn quy chuẩn yêu cầu một loại công trình phải có chữa cháy tự động, còn cách thiết kế hệ sprinkler thì có thể theo tiêu chuẩn quốc gia hoặc tiêu chuẩn nước ngoài được chấp thuận.
Yêu cầu nào chặt hơn thì phải đáp ứng. Khi tiêu chuẩn nước ngoài và quy chuẩn trong nước quy định khác nhau về cùng một nội dung, công trình vẫn phải đạt yêu cầu của quy chuẩn. Phần tiêu chuẩn nước ngoài chặt hơn có thể áp dụng nếu chủ đầu tư muốn, nhưng không được dùng phần lỏng hơn để thay.
Những chỗ dễ xung đột giữa hai hệ
Các bộ tiêu chuẩn được viết trong bối cảnh pháp lý và thực tiễn của nước ban hành. Khi đưa vào Việt Nam, một số chỗ thường không khớp. Bảng dưới liệt kê những điểm hay phải xử lý, ở mức nguyên lý.
| Nội dung | Vì sao dễ xung đột | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Phân loại công trình và nguy hiểm cháy | Mỗi hệ có cách phân nhóm riêng, không tương ứng một – một với nhóm F và hạng A–E | Xác định đồng thời theo QCVN 06 và theo tiêu chuẩn chọn, lấy yêu cầu chặt hơn |
| Thoát nạn: số lối, chiều rộng, chiều dài | Phương pháp tính số người và chiều rộng khác nhau | Kiểm tra theo QCVN 06 là bắt buộc, tiêu chuẩn nước ngoài chỉ bổ sung |
| Thiết kế sprinkler, báo cháy | Thông số thiết kế, phân loại mức nguy hiểm khác nhau | Áp dụng trọn bộ một tiêu chuẩn cho mỗi hệ thống, kiểm tra yêu cầu tối thiểu của quy chuẩn |
| Thiết bị và chứng nhận | Thiết bị có chứng nhận nước ngoài chưa chắc đáp ứng yêu cầu kiểm định trong nước | Đối chiếu danh mục phải kiểm định theo quy định hiện hành |
| Thuật ngữ và đơn vị đo | Bản dịch không thống nhất dễ gây hiểu sai | Có bảng thuật ngữ đối chiếu trong thuyết minh |
Những điểm này không có nghĩa là áp dụng tiêu chuẩn nước ngoài là khó. Nhiều công trình đã làm tốt. Điều quan trọng là xác định rõ từ đầu phần nào theo quy chuẩn trong nước, phần nào theo tiêu chuẩn nào, và không để hai hệ lẫn vào nhau một cách tuỳ tiện.
Nguyên tắc áp dụng đồng bộ
Một bộ tiêu chuẩn là một hệ thống nhất: thông số thiết kế, yêu cầu thiết bị, cách lắp đặt, cách thử nghiệm và bảo trì được tính toán để đi cùng nhau. Lấy mật độ phun của một tiêu chuẩn, khoảng cách đầu phun của tiêu chuẩn khác và áp lực của tiêu chuẩn thứ ba có thể tạo ra một hệ thống không đạt theo bất kỳ tiêu chuẩn nào.
Vì vậy, nguyên tắc thường được cơ quan thẩm định và các đơn vị thẩm tra yêu cầu là áp dụng đồng bộ: mỗi hệ thống hoặc mỗi hạng mục chọn một tiêu chuẩn chính và áp dụng trọn vẹn phần liên quan của nó, ghi rõ trong danh mục tiêu chuẩn áp dụng của dự án. Nếu buộc phải kết hợp, phải lập luận vì sao và chứng minh kết quả không thấp hơn yêu cầu.
Ví dụ giả định: một nhà máy của tập đoàn nước ngoài ở Bắc Ninh muốn thiết kế sprinkler theo tiêu chuẩn của đơn vị bảo hiểm quốc tế. Tư vấn lập danh mục tiêu chuẩn áp dụng ghi rõ hệ sprinkler theo bộ tiêu chuẩn đó, còn phân loại nguy hiểm cháy, bậc chịu lửa, khoang cháy, thoát nạn theo QCVN 06; đồng thời có bảng đối chiếu cho thấy hệ thống thiết kế vẫn đáp ứng yêu cầu tối thiểu của quy chuẩn và tiêu chuẩn quốc gia được viện dẫn bắt buộc.
Chuẩn bị hồ sơ khi dùng tiêu chuẩn nước ngoài
Hồ sơ thẩm định thiết kế PCCC có dùng tiêu chuẩn nước ngoài cần thêm một số thành phần so với hồ sơ thông thường. Thứ tự dưới đây là cách chuẩn bị gọn gàng.
- Lập danh mục tiêu chuẩn áp dụng cho dự án, ghi rõ tên, năm ban hành, phạm vi áp dụng cho từng hạng mục, và trình người có thẩm quyền chấp thuận theo quy định hiện hành về đầu tư xây dựng.
- Chuẩn bị bản tiêu chuẩn nước ngoài (hoặc phần liên quan) và bản dịch tiếng Việt các điều khoản được sử dụng, vì cơ quan thẩm định cần đọc được căn cứ.
- Lập bảng đối chiếu giữa yêu cầu của QCVN 06 và giải pháp thiết kế theo tiêu chuẩn nước ngoài cho các nội dung chính, chứng minh không thấp hơn quy chuẩn.
- Thống nhất thuật ngữ, đơn vị đo trong toàn bộ hồ sơ và kèm bảng thuật ngữ.
- Rà soát thiết bị dự kiến dùng: thiết bị nào thuộc diện phải kiểm định trong nước, kế hoạch kiểm định trước khi lắp đặt.
- Trao đổi sớm với cơ quan thẩm định nếu có giải pháp đặc biệt, thay vì chờ tới khi nhận văn bản yêu cầu bổ sung.
Những sai lầm hay gặp ở dự án có vốn nước ngoài
Phần lớn sai lầm đến từ khác biệt kỳ vọng giữa chủ đầu tư nước ngoài, tư vấn quốc tế và quy trình trong nước. Nhận diện sớm giúp tránh những vòng trả hồ sơ.
- Tư vấn quốc tế thiết kế hoàn toàn theo tiêu chuẩn nhà, không kiểm tra theo QCVN 06, rồi giao cho tư vấn trong nước "chuyển đổi" khi đã chốt mặt bằng.
- Cho rằng thiết bị có chứng nhận quốc tế thì không cần thủ tục kiểm định trong nước.
- Dùng bản tiêu chuẩn cũ hoặc nhiều năm ban hành khác nhau trong cùng một dự án mà không ghi rõ.
- Lấy yêu cầu thoát nạn của tiêu chuẩn nước ngoài khi nó cho phép chiều dài đường thoát lớn hơn quy chuẩn trong nước.
- Bỏ qua các yêu cầu đặc thù trong nước như đường và bãi cho xe chữa cháy, nguồn nước chữa cháy ngoài nhà, liên động theo quy định.
- Không có người chịu trách nhiệm điều phối giữa tư vấn quốc tế và tư vấn trong nước, để mỗi bên nghĩ phần đối chiếu là việc của bên kia.
Cách tránh đơn giản nhất là đưa QCVN 06 vào yêu cầu thiết kế ngay trong hợp đồng với tư vấn quốc tế, và có một đơn vị trong nước đủ điều kiện tham gia từ bước thiết kế cơ sở, không chỉ ở bước nộp hồ sơ.
Thiết bị nhập khẩu và chứng nhận
Thiết bị PCCC nhập khẩu thường có các chứng nhận hoặc danh sách liệt kê của tổ chức nước ngoài. Những chứng nhận này có giá trị về mặt kỹ thuật và thường là yêu cầu của đơn vị bảo hiểm, nhưng không tự động thay thế thủ tục trong nước. Phương tiện PCCC thuộc danh mục phải kiểm định theo quy định hiện hành vẫn phải được kiểm định trước khi đưa vào lắp đặt, sử dụng.
Danh mục phương tiện phải kiểm định và thủ tục kiểm định được quy định trong văn bản hướng dẫn Luật PCCC và CNCH, có thể khác so với trước khi luật mới có hiệu lực. Chủ đầu tư nên yêu cầu nhà cung cấp cam kết trong hợp đồng về việc hoàn thành kiểm định, và tính thời gian kiểm định vào tiến độ.
Một điểm thực tế nữa là bảo trì và phụ tùng: thiết bị theo tiêu chuẩn nước ngoài cần đơn vị bảo trì hiểu tiêu chuẩn đó và có phụ tùng thay thế. Điều này nên cân nhắc ngay từ lúc chọn, vì công trình sẽ phải vận hành nhiều năm sau khi đội dự án quốc tế đã rời đi.
Đối chiếu văn bản và khi nào cần chuyên gia
Quy định về áp dụng tiêu chuẩn trong hoạt động xây dựng, về quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật, và về PCCC đều đã hoặc đang được sửa đổi. Thủ tục chấp thuận danh mục tiêu chuẩn áp dụng, thẩm quyền, thành phần hồ sơ cần đối chiếu với văn bản hiện hành tại thời điểm lập dự án. Bài chỉ trình bày nguyên tắc chung; tên các bộ tiêu chuẩn được nhắc làm ví dụ quen thuộc, không phải khuyến nghị chọn bộ nào. Lựa chọn phù hợp phụ thuộc loại công trình, yêu cầu của chủ đầu tư và đơn vị bảo hiểm, và năng lực của đội thiết kế, thi công, bảo trì tại chỗ.
Với dự án lớn, nên có đơn vị thẩm tra độc lập am hiểu cả quy chuẩn trong nước lẫn tiêu chuẩn được chọn. Nếu có vướng mắc về hợp đồng giữa chủ đầu tư với tư vấn quốc tế, nhà cung cấp thiết bị, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc luật sư của dự án trước khi ký phụ lục điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Có thể thiết kế PCCC hoàn toàn theo NFPA không?
Công trình vẫn phải đáp ứng QCVN 06 và các quy chuẩn bắt buộc khác. NFPA có thể được dùng cho các hệ thống và hạng mục mà quy chuẩn cho phép lựa chọn tiêu chuẩn, khi đã được chấp thuận áp dụng và có đối chiếu chứng minh không thấp hơn yêu cầu trong nước.
Ai chấp thuận việc áp dụng tiêu chuẩn nước ngoài?
Theo quy định về quản lý đầu tư xây dựng, việc áp dụng tiêu chuẩn cho dự án thường do người quyết định đầu tư hoặc chủ đầu tư chấp thuận theo phân cấp. Thủ tục cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành tại thời điểm lập dự án.
Có bắt buộc dịch tiêu chuẩn nước ngoài ra tiếng Việt không?
Hồ sơ trình cơ quan nhà nước dùng tiếng Việt, và cơ quan thẩm định cần đọc được căn cứ kỹ thuật. Thực tế thường phải có bản dịch các điều khoản được sử dụng. Yêu cầu cụ thể nên hỏi cơ quan tiếp nhận hồ sơ.
Đầu phun có chứng nhận quốc tế có phải kiểm định ở Việt Nam không?
Nếu thuộc danh mục phương tiện PCCC phải kiểm định theo quy định hiện hành thì vẫn phải kiểm định trước khi lắp đặt. Chứng nhận quốc tế giúp chứng minh chất lượng nhưng không thay thủ tục trong nước.
Tiêu chuẩn nước ngoài lỏng hơn QCVN ở một điểm thì làm sao?
Phải áp dụng yêu cầu của QCVN ở điểm đó. Quy chuẩn là mức tối thiểu bắt buộc. Tiêu chuẩn nước ngoài chỉ được dùng ở những chỗ không thấp hơn yêu cầu quy chuẩn, hoặc để giải quyết nội dung quy chuẩn không quy định chi tiết.
Có nên dùng tiêu chuẩn của đơn vị bảo hiểm quốc tế không?
Nếu chủ đầu tư hoặc đơn vị bảo hiểm yêu cầu, có thể áp dụng như tiêu chuẩn bổ sung, thường chặt hơn ở một số nội dung. Vẫn phải đảm bảo các yêu cầu bắt buộc trong nước và áp dụng đồng bộ cho hệ thống liên quan.