Bộ phận ngăn cháy là những cấu kiện được thiết kế để ngăn lửa và khói lan từ không gian này sang không gian khác: tường ngăn cháy, vách ngăn cháy, sàn ngăn cháy, cùng các bộ phận bảo vệ lỗ mở như cửa, van, màn ngăn cháy và khoang đệm. QCVN 06 phân các bộ phận này thành các loại (loại 1, loại 2, loại 3…) theo giới hạn chịu lửa yêu cầu; vị trí nào dùng loại nào phụ thuộc mục đích ngăn cách và công năng hai bên.
Một bức tường ngăn cháy chỉ có giá trị khi nó kín. Trong thực tế, phần lớn bộ phận ngăn cháy bị làm hỏng không phải do vật liệu kém mà do các lỗ xuyên: ống nước, ống gió, máng cáp, ống điều hoà đi qua tường rồi bỏ hở. Bài này tập trung vào cách đọc yêu cầu và cách kiểm soát những chỗ xuyên qua ấy, phần chủ đầu tư và giám sát có thể làm được.
Ba loại bộ phận ngăn cháy chính
Tường ngăn cháy. Ngăn cách theo phương ngang ở quy mô lớn: chia khoang cháy, ngăn giữa hai phần nhà khác bậc chịu lửa hoặc khác nhóm nguy hiểm. Thường có yêu cầu giới hạn chịu lửa cao, phải liên tục và tựa trên kết cấu đủ chịu lửa.
Vách ngăn cháy. Ngăn cách trong phạm vi một tầng hoặc một khoang: bao quanh phòng kỹ thuật điện, phòng máy phát, kho nhỏ, bếp nhà hàng, hành lang, giếng kỹ thuật. Có thể là tường xây hoặc vách nhẹ nhiều lớp có kết quả thử nghiệm.
Sàn ngăn cháy. Ngăn cách theo phương đứng giữa các tầng hoặc giữa tầng hầm với tầng trên. Những lỗ mở trên sàn như giếng kỹ thuật, ống đứng, thang cuốn là điểm yếu cần giải pháp riêng.
Bộ phận bảo vệ lỗ mở. Cửa ngăn cháy, cửa sổ ngăn cháy, van ngăn cháy trên ống gió, màn ngăn cháy, khoang đệm. Giới hạn chịu lửa của chúng thường được quy định tương ứng với loại tường, vách hoặc sàn mà chúng nằm trên.
Nguyên tắc đồng bộ. Mọi thành phần trên một đường ranh giới ngăn cháy, từ tường, cửa, van, tới chỗ tiếp giáp với sàn, trần và tường ngoài, phải đạt cùng mức bảo vệ. Ranh giới chỉ mạnh bằng điểm yếu nhất trên nó.
Các loại lỗ xuyên và giải pháp thường gặp
Mỗi loại đường ống, đường dây xuyên qua bộ phận ngăn cháy có cách xử lý riêng, bằng sản phẩm hoặc hệ chèn bịt đã được thử nghiệm cho đúng loại ống, đúng kích thước và đúng loại tường. Bảng dưới chỉ nêu nguyên lý.
| Loại xuyên | Vấn đề khi cháy | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|---|
| Ống kim loại (nước, khí) | Ống dẫn nhiệt sang phía bên kia, khe hở quanh ống cho lửa lọt | Chèn kín khe bằng vữa hoặc keo chống cháy, có thể kèm bọc cách nhiệt một đoạn ống |
| Ống nhựa (thoát nước, điều hoà) | Ống chảy mềm, để lại lỗ trống xuyên tường | Vòng hoặc ống bọc trương nở bóp kín lỗ khi gặp nhiệt |
| Máng cáp, bó cáp điện | Vỏ cáp cháy dọc theo bó cáp, khe giữa các sợi cáp | Gối, tấm hoặc vữa chèn chống cháy, có thể kèm sơn phủ cáp một đoạn |
| Ống gió điều hoà, thông gió | Ống là đường dẫn lửa và khói đi thẳng sang khoang khác | Van ngăn cháy tại vị trí xuyên, kèm cửa thăm để kiểm tra |
| Khe tiếp giáp vách với sàn, trần, cột | Khe co giãn, khe thi công hở | Keo hoặc vật liệu chèn khe chống cháy có tính đàn hồi |
Điểm chung: sản phẩm chèn bịt phải có kết quả thử nghiệm phù hợp với tổ hợp cụ thể (loại tường, loại ống, đường kính, vật liệu ống). Dùng keo xây dựng thông thường hay bọt nở polyurethane thường để lấp lỗ là sai phổ biến nhất, vì vật liệu đó có thể cháy được.
Vì sao lỗ xuyên là điểm yếu số một
Trên bản vẽ kiến trúc, tường ngăn cháy là một đường liền. Trên bản vẽ cơ điện, cũng chính bức tường đó bị cắt qua bởi hàng chục đường ống và máng cáp. Hai bộ bản vẽ thường do hai nhóm khác nhau lập, và chi tiết xử lý tại chỗ giao nhau rất hay bị bỏ trống.
Ở công trường, trình tự thi công làm vấn đề nặng thêm. Tường được xây xong trước, sau đó thợ cơ điện đục lỗ để đi ống. Lỗ đục thường to hơn ống nhiều; sau khi kéo ống xong, khe hở được nhét tạm bằng vữa vụn, giấy hoặc bọt nở, rồi bị trần thạch cao che kín. Không ai nhìn thấy nữa cho tới khi kiểm tra nghiệm thu mở trần, hoặc tới khi có cháy.
Với vách nhẹ, việc gắn thêm thiết bị như ổ cắm, hộp công tắc, tủ điện âm tường cũng làm thủng lớp tấm. Hệ vách có kết quả thử nghiệm thường kèm hướng dẫn xử lý các lỗ này; không làm theo thì vách mất tiêu chí toàn vẹn đã khai.
Kiểm soát lỗ xuyên từ thiết kế tới nghiệm thu
Đây là quy trình chủ đầu tư có thể yêu cầu tư vấn và nhà thầu áp dụng. Nó không đòi hỏi chuyên môn tính toán, chỉ đòi hỏi kỷ luật và hồ sơ.
- Yêu cầu tư vấn đánh dấu tất cả tường, vách, sàn ngăn cháy trên một bộ bản vẽ riêng, ghi loại và giới hạn chịu lửa của từng đoạn.
- Phối hợp bản vẽ cơ điện với bản vẽ ngăn cháy để liệt kê mọi vị trí xuyên; mỗi loại xuyên có một chi tiết xử lý được chỉ định.
- Chọn sản phẩm chèn bịt và van ngăn cháy có hồ sơ thử nghiệm phù hợp, hồ sơ kiểm định nếu thuộc diện phải kiểm định theo quy định hiện hành.
- Ưu tiên chừa lỗ đúng kích thước khi xây hoặc đổ bê tông, hạn chế đục phá sau.
- Quy định không được đóng trần, không được bọc hoàn thiện khi giám sát chưa kiểm tra và chụp ảnh các vị trí chèn bịt.
- Lập danh mục các vị trí xuyên kèm ảnh, đưa vào hồ sơ hoàn công và hồ sơ đề nghị kiểm tra kết quả nghiệm thu PCCC.
- Bố trí cửa thăm ở trần tại các van ngăn cháy và cụm xuyên quan trọng để kiểm tra, bảo dưỡng sau này.
Những lỗi nhìn thấy được khi đi kiểm tra
Ngay cả khi không có chuyên môn, bạn có thể nhận ra nhiều dấu hiệu đáng ngờ khi đi kiểm tra công trường hoặc mở một ô trần.
- Khe hở quanh ống, nhìn xuyên được sang phía bên kia.
- Bọt nở màu vàng nhạt nhét quanh ống hoặc cáp trên tường ngăn cháy.
- Ống nhựa xuyên tường không có vòng bọc hay ống bọc nào.
- Ống gió đi qua vách phòng kỹ thuật mà không thấy van ngăn cháy.
- Vách nhẹ ngăn cháy chỉ có một lớp tấm mỗi bên trong khi hồ sơ ghi hai lớp.
- Vách dừng ở cao độ trần giả, phía trên trần để thông sang phòng bên cạnh.
- Máng cáp xuyên vách được bịt bằng tấm tôn mỏng hoặc vữa xây thông thường.
Lỗi vách dừng ở trần giả đặc biệt hay gặp: vách ngăn cháy phải chạy tới sàn trên hoặc tới kết cấu mái, trừ khi trần được thiết kế làm bộ phận ngăn cháy theo giải pháp có căn cứ. Khoảng trống trên trần là đường cho khói và lửa đi tắt.
Chỗ tiếp giáp với tường ngoài, mái và kết cấu
Ngoài lỗ xuyên, nhóm điểm yếu thứ hai là những chỗ bộ phận ngăn cháy kết thúc. Lửa không cần xuyên qua tường nếu nó có thể đi vòng qua đầu tường. Ở đỉnh tường, nếu mái tôn và xà gồ thép chạy liên tục qua đầu tường mà không có giải pháp ngăn, lửa có thể lan qua khoảng trống dưới mái hoặc qua chính tấm mái cháy được.
Ở hai đầu tường, nơi tường ngăn cháy gặp tường ngoài, lửa có thể thoát ra ngoài qua cửa sổ phía khoang cháy rồi bén vào cửa sổ của khoang bên cạnh nếu hai ô cửa đặt quá gần nhau. Quy chuẩn có yêu cầu về đoạn tường ngoài đặc hoặc giải pháp tương đương ở chỗ này; vì vậy vị trí cửa sổ cần được kiến trúc sư phối hợp ngay từ mặt đứng.
Ở chân tường và dọc theo sàn, khe giữa vách nhẹ với sàn bê tông, giữa vách với cột thép, giữa sàn với tường ngoài kính (khe sàn – mặt dựng) cần được chèn bằng vật liệu chèn khe chống cháy. Khe sàn – mặt dựng ở toà nhà kính nhiều tầng là chi tiết rất hay bị bỏ quên, và là đường lửa leo từ tầng này lên tầng trên.
Cuối cùng, bộ phận ngăn cháy phải tựa trên kết cấu có giới hạn chịu lửa không thấp hơn nó. Một vách đạt chuẩn treo vào dầm thép không bọc sẽ sụp theo dầm.
Trách nhiệm và giới hạn của bài
Chi tiết xử lý lỗ xuyên là phần của thiết kế và chỉ dẫn kỹ thuật, do đơn vị thiết kế đủ điều kiện chịu trách nhiệm; thi công đúng chi tiết là trách nhiệm của nhà thầu; kiểm tra là việc của tư vấn giám sát. Hợp đồng nên ghi rõ hạng mục chèn bịt chống cháy thuộc gói thầu nào, vì đây là hạng mục nằm ở ranh giới giữa nhà thầu xây dựng và nhà thầu cơ điện, rất dễ thành "việc không của ai".
Bài không nêu giới hạn chịu lửa cụ thể cho từng loại tường, vách, sàn, vì các giá trị đó được quy định trong QCVN 06 theo bản hiện hành và có thể thay đổi qua các lần sửa đổi. Khi nghi ngờ một chi tiết, hãy yêu cầu nhà cung cấp chỉ ra tổ hợp đã thử nghiệm tương ứng và yêu cầu tư vấn xác nhận bằng văn bản.
Với công trình đang cải tạo, hãy coi mọi bức tường, vách ngăn cháy hiện có là thứ cần bảo vệ trước khi bắt đầu đục phá. Khảo sát lại các vị trí xuyên cũ cũng là dịp tốt để phát hiện những chỗ đã bị làm hở từ nhiều năm trước, khi mà chi phí sửa còn nhỏ so với hậu quả nếu để nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Vách ngăn cháy và tường ngăn cháy khác nhau thế nào?
Tường ngăn cháy thường dùng để chia khoang hoặc ngăn các phần lớn của nhà, có yêu cầu cao và phải liên tục từ móng tới mái. Vách ngăn cháy ngăn các phòng trong một tầng hoặc một khoang, yêu cầu thường thấp hơn. Loại cụ thể do quy chuẩn quy định theo vị trí.
Bọt nở polyurethane có dùng để bịt lỗ xuyên được không?
Bọt nở thông thường là vật liệu cháy được nên không phù hợp cho lỗ xuyên bộ phận ngăn cháy. Chỉ dùng loại sản phẩm chèn bịt có kết quả thử nghiệm chịu lửa cho đúng tổ hợp, kể cả khi sản phẩm đó có dạng bọt.
Van ngăn cháy trên ống gió hoạt động thế nào?
Van đặt tại vị trí ống gió xuyên bộ phận ngăn cháy, tự đóng khi nhiệt độ tăng hoặc khi nhận tín hiệu từ hệ thống báo cháy, chặn lửa và khói đi theo ống. Van cần cửa thăm để kiểm tra và thử định kỳ.
Đi thêm dây điện qua tường ngăn cháy sau khi nghiệm thu có sao không?
Mọi lỗ xuyên mới phải được chèn bịt bằng giải pháp phù hợp như lúc thi công ban đầu. Nhiều cơ sở làm hỏng bộ phận ngăn cháy chính bằng những lần đi dây sau này. Nên giao việc cho thợ có hiểu biết và lưu ảnh lại.
Trần thạch cao có thay được vách ngăn cháy phía trên không?
Chỉ khi trần được thiết kế là bộ phận ngăn cháy với giải pháp có kết quả thử nghiệm và được chấp nhận trong hồ sơ. Trần giả thông thường không ngăn được lửa và khói, vách phải chạy lên tới sàn hoặc mái.
Ai kiểm tra lỗ xuyên khi nghiệm thu PCCC?
Chủ đầu tư tổ chức nghiệm thu nội bộ với tư vấn giám sát và nhà thầu trước, sau đó cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH kiểm tra kết quả nghiệm thu theo quy định. Hồ sơ ảnh các vị trí chèn bịt giúp chứng minh khi trần đã đóng.