Bậc chịu lửa là mức mà quy chuẩn xếp cho cả một ngôi nhà, dựa trên khả năng chịu lửa của các bộ phận chính như cột, dầm, tường chịu lực, sàn, mái và buồng thang. Theo cách phân loại trong QCVN 06 về an toàn cháy cho nhà và công trình, nhà được chia thành năm bậc, ký hiệu bằng số La Mã từ I đến V, trong đó bậc I là bậc chịu lửa cao nhất.
Bậc chịu lửa không phải một con số trang trí trên thuyết minh. Nó là đầu vào của gần như mọi quyết định thiết kế PCCC phía sau: nhà được cao bao nhiêu tầng, một khoang cháy được rộng bao nhiêu, khoảng cách tới nhà bên cạnh phải là bao nhiêu, có cần hệ thống chữa cháy tự động hay không. Chủ đầu tư hiểu khái niệm này sẽ đọc được vì sao đơn vị tư vấn đề xuất bọc thép, tăng chiều dày sàn hay đổi vật liệu mái.
Bậc chịu lửa được xác định từ đâu
Quy chuẩn không cho người thiết kế tự chọn bậc chịu lửa theo cảm tính. Bậc chịu lửa của nhà được suy ra từ giới hạn chịu lửa thực tế của từng loại cấu kiện: mỗi bậc đòi hỏi cột và tường chịu lực đạt một mức, sàn đạt một mức, mái, tường ngoài không chịu lực, bản thang và chiếu nghỉ đạt những mức riêng. Nhà chỉ được xếp vào một bậc khi tất cả các cấu kiện chính đều đạt yêu cầu của bậc đó.
Điều này dẫn tới một nguyên tắc rất dễ hiểu sai: bậc chịu lửa của nhà bị kéo xuống bởi cấu kiện yếu nhất. Một nhà khung bê tông cốt thép chắc chắn nhưng mái bằng kết cấu thép không bọc bảo vệ có thể không đạt bậc mà chủ đầu tư nghĩ. Ngược lại, một nhà khung thép hoàn toàn có thể đạt bậc chịu lửa cao nếu thép được bọc hoặc sơn chống cháy đúng giải pháp đã được thử nghiệm.
Giới hạn chịu lửa của cấu kiện được chứng minh bằng hai con đường: kết quả thử nghiệm theo tiêu chuẩn thử nghiệm chịu lửa, hoặc tra theo các bảng giá trị đã được quy chuẩn công nhận cho cấu kiện thông dụng (chẳng hạn tường gạch, sàn bê tông với chiều dày và lớp bảo vệ cốt thép xác định). Với giải pháp mới như tấm panel, vách nhẹ, sơn chống cháy, thường phải có kết quả thử nghiệm của chính sản phẩm đó.
Bậc chịu lửa kéo theo những quyết định nào
Khi hồ sơ đã chốt bậc chịu lửa, các phần sau của thiết kế PCCC lần lượt phụ thuộc vào nó. Bảng dưới tóm tắt mối liên hệ, không ghi con số vì giá trị cụ thể phải tra theo bản quy chuẩn hiện hành và nhóm công năng của từng công trình.
| Nội dung thiết kế | Bậc chịu lửa ảnh hưởng thế nào | Ghi chú khi làm việc với tư vấn |
|---|---|---|
| Chiều cao và số tầng cho phép | Bậc càng cao, quy chuẩn cho phép nhà càng cao với cùng một công năng | Hỏi tư vấn bậc đang chọn có đủ cho số tầng dự kiến không |
| Diện tích sàn của một khoang cháy | Bậc thấp thì khoang cháy phải nhỏ, phải chia thêm tường ngăn cháy | Ảnh hưởng trực tiếp tới mặt bằng xưởng, kho, trung tâm thương mại |
| Khoảng cách phòng cháy tới nhà khác | Hai nhà bậc thấp phải cách nhau xa hơn hai nhà bậc cao | Đất chật thì nâng bậc chịu lửa là một cách giải quyết |
| Yêu cầu hệ thống chữa cháy tự động | Một số trường hợp quy chuẩn gắn yêu cầu với bậc chịu lửa và diện tích | Đối chiếu theo danh mục hiện hành, không suy đoán |
| Vật liệu kết cấu và lớp bảo vệ | Bậc cao đòi hỏi cấu kiện chịu lửa lâu hơn, thép phải bọc dày hơn | Đây là chỗ chi phí tăng rõ nhất |
Vì những mối liên hệ này, chọn bậc chịu lửa là bài toán đánh đổi: nâng bậc làm kết cấu tốn kém hơn nhưng có thể giúp giảm số tường ngăn cháy, rút ngắn khoảng cách với nhà bên cạnh hoặc cho phép thêm tầng. Chủ đầu tư nên yêu cầu tư vấn trình bày ít nhất hai phương án và hệ quả của từng phương án, thay vì nhận một con số đã chốt sẵn.
Bậc chịu lửa đi cùng cấp nguy hiểm cháy của kết cấu
Hai đại lượng khác nhau. Bậc chịu lửa trả lời câu hỏi "kết cấu đứng vững được bao lâu khi cháy". Cấp nguy hiểm cháy của kết cấu nhà, theo QCVN 06 ký hiệu từ S0 đến S3, trả lời câu hỏi "bản thân kết cấu có góp phần làm cháy lan hay không". Một cấu kiện có thể chịu lửa lâu nhưng lại làm bằng vật liệu cháy được, và ngược lại.
Quy chuẩn dùng cả hai cùng lúc. Các bảng giới hạn chiều cao và diện tích khoang cháy trong quy chuẩn thường đọc theo cặp: bậc chịu lửa và cấp nguy hiểm cháy kết cấu. Nhà bậc chịu lửa cao nhưng cấp S kém vẫn có thể bị hạn chế. Khi đọc thuyết minh, bạn sẽ thấy hai thông số này đi liền nhau ở phần mô tả giải pháp kết cấu.
Cấp của cấu kiện quyết định cấp của nhà. Tương tự bậc chịu lửa, cấp nguy hiểm cháy của nhà được xác định từ cấp nguy hiểm cháy của từng cấu kiện (quy chuẩn ký hiệu từ K0 đến K3). Panel lõi xốp, vách ốp vật liệu cháy được hay lớp cách nhiệt cháy được trong mái là những thứ hay kéo cấp của cả nhà xuống.
Đừng gộp làm một trong hợp đồng. Khi đặt hàng nhà xưởng tiền chế hay tấm bao che, ghi rõ yêu cầu cả về giới hạn chịu lửa lẫn cấp nguy hiểm cháy của cấu kiện. Chỉ ghi "chống cháy" là khái niệm mơ hồ, khó nghiệm thu và dễ phát sinh tranh chấp với nhà cung cấp.
Những hiểu lầm hay gặp về bậc chịu lửa
Phần lớn tranh luận giữa chủ đầu tư và tư vấn về bậc chịu lửa xuất phát từ vài hiểu lầm lặp đi lặp lại. Nhận diện sớm giúp bạn tiết kiệm nhiều vòng sửa hồ sơ.
- "Nhà bê tông thì mặc nhiên bậc I." Bê tông cốt thép chịu lửa tốt, nhưng giới hạn chịu lửa còn phụ thuộc chiều dày cấu kiện và lớp bê tông bảo vệ cốt thép. Sàn mỏng, lớp bảo vệ mỏng có thể không đạt mức của bậc cao.
- "Sơn chống cháy nào cũng như nhau." Sơn chống cháy cho thép chỉ có giá trị theo đúng chiều dày màng sơn và loại cấu kiện đã thử nghiệm. Sơn mỏng hơn hồ sơ thử nghiệm thì không đạt giới hạn chịu lửa đã khai.
- "Chỉ cần kết cấu chính, mái không quan trọng." Mái và kết cấu đỡ mái có yêu cầu riêng trong từng bậc. Nhà xưởng hay bị vướng chính ở phần mái.
- "Chọn bậc thấp cho rẻ, sau này nâng sau." Nâng bậc chịu lửa sau khi đã xây là việc rất khó, vì phải bọc lại kết cấu đang sử dụng, có khi phải thay hẳn cấu kiện.
- "Bậc chịu lửa do cơ quan PCCC quyết định." Cơ quan thẩm định chỉ kiểm tra giải pháp của bạn có phù hợp quy chuẩn hay không. Người lập thiết kế đề xuất và chứng minh bậc chịu lửa.
Một cách kiểm nhanh: khi tư vấn khai bậc chịu lửa trong thuyết minh, hãy yêu cầu kèm bảng liệt kê từng loại cấu kiện, giới hạn chịu lửa yêu cầu và căn cứ chứng minh (tra bảng hay thử nghiệm). Bảng này cũng là thứ cơ quan thẩm định thường hỏi.
Cách đọc phần bậc chịu lửa trong hồ sơ thiết kế
Bạn không cần tính toán, nhưng nên biết đọc để đặt câu hỏi đúng. Thứ tự dưới đây theo cách một hồ sơ thiết kế PCCC thường trình bày.
- Tìm trong thuyết minh phần mô tả công trình: nhóm nguy hiểm cháy theo công năng (hoặc hạng nguy hiểm cháy nổ với nhà sản xuất, kho), chiều cao PCCC, số tầng, diện tích sàn. Đây là dữ liệu đầu vào.
- Tìm dòng khai bậc chịu lửa và cấp nguy hiểm cháy kết cấu. Hai thông số này phải được nêu rõ, không được bỏ trống hoặc ghi chung chung.
- Đối chiếu bảng giới hạn chịu lửa của từng cấu kiện: cột, dầm, tường chịu lực, sàn, mái, buồng thang, tường ngoài. Mỗi dòng phải có căn cứ.
- Xem bản vẽ kết cấu và kiến trúc có khớp với bảng không: chiều dày sàn, lớp bảo vệ, loại tấm ốp, chiều dày lớp bọc thép.
- Xem chỉ dẫn kỹ thuật thi công có ghi yêu cầu về vật liệu chống cháy và cách nghiệm thu không. Thiếu phần này thì lúc thi công rất dễ bị thay vật liệu.
- Hỏi tư vấn: nếu giảm một bậc thì phải đổi gì (thêm khoang cháy, tăng khoảng cách, giảm tầng)? Câu trả lời cho thấy mức dự phòng của phương án.
Đọc như vậy không biến bạn thành người thiết kế, và cũng không nên. Thiết kế PCCC phải do đơn vị đủ điều kiện năng lực lập và chịu trách nhiệm. Mục tiêu là bạn hiểu đủ để không ký duyệt một phương án mà mình không nắm hệ quả.
Bậc chịu lửa trong cải tạo và mở rộng công trình
Công trình cũ thường là nơi bậc chịu lửa gây bất ngờ nhất. Nhiều nhà xây trước đây không ghi bậc chịu lửa trong hồ sơ, hoặc hồ sơ đã thất lạc. Khi cải tạo, đổi công năng hay nâng tầng, đơn vị tư vấn phải khảo sát hiện trạng để đánh giá lại giới hạn chịu lửa của từng cấu kiện, đôi khi phải khoan lấy mẫu để biết chiều dày lớp bảo vệ cốt thép.
Ví dụ giả định: một nhà phố ba tầng khung bê tông muốn đổi thành khách sạn nhỏ và xây thêm hai tầng bằng khung thép nhẹ cho nhanh. Phần thép mới nếu không bọc bảo vệ sẽ kéo bậc chịu lửa của cả nhà xuống, trong khi nhóm công năng khách sạn lại đòi hỏi cao hơn nhà ở. Kết quả là phương án "nhanh và rẻ" có thể không thẩm duyệt được, hoặc phải bổ sung lớp bọc tốn kém hơn dự tính.
Với nhà xưởng mở rộng, phần nhà mới gắn vào nhà cũ cũng phải được xem xét: hai phần có bậc chịu lửa khác nhau thì giữa chúng thường cần bộ phận ngăn cháy, hoặc cả khối được đánh giá theo bậc của phần yếu hơn. Chuyện này nên đặt lên bàn từ lúc làm phương án, không đợi tới khi nộp hồ sơ thẩm định.
Khi nào cần chuyên gia và cần đối chiếu gì
Bậc chịu lửa là khái niệm ổn định trong quy chuẩn, nhưng giá trị cụ thể đi kèm từng bậc và từng loại công trình có thể được điều chỉnh qua các lần sửa đổi quy chuẩn. QCVN 06:2022/BXD đã có lần sửa đổi sau khi ban hành, và các quy chuẩn chuyên ngành cho một số loại công trình còn đặt thêm yêu cầu riêng. Vì vậy, đừng dùng bảng số chép từ tài liệu cũ hay từ công trình khác. Đơn vị tư vấn phải ghi rõ đang áp dụng bản quy chuẩn nào và các sửa đổi nào.
Bạn nên mời thêm một đơn vị thẩm tra độc lập khi công trình lớn, khi dùng kết cấu thép hoặc vật liệu mới, hoặc khi công trình cũ không rõ hồ sơ. Chi phí thẩm tra thường nhỏ so với chi phí phải sửa sau khi bị trả hồ sơ hay khi nghiệm thu không đạt.
Cuối cùng, nếu đã có văn bản thẩm định thiết kế PCCC mà sau đó muốn đổi giải pháp kết cấu làm ảnh hưởng tới bậc chịu lửa, hãy hỏi cơ quan thẩm định về việc điều chỉnh trước khi thi công. Thi công khác thiết kế đã thẩm định là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến công trình không qua được khâu kiểm tra nghiệm thu.
Câu hỏi thường gặp
Bậc chịu lửa I có nghĩa là nhà không thể cháy?
Không. Bậc chịu lửa chỉ nói về khả năng các cấu kiện chính giữ được chức năng trong một khoảng thời gian khi có cháy. Đồ đạc, hàng hoá, vật liệu hoàn thiện bên trong vẫn cháy được, và khói vẫn là mối nguy chính với người trong nhà.
Nhà ở riêng lẻ có phải xác định bậc chịu lửa không?
Quy chuẩn an toàn cháy áp dụng cho cả nhà ở, nhưng mức yêu cầu và việc có phải thẩm định thiết kế PCCC hay không phụ thuộc quy mô và công năng theo danh mục hiện hành. Nhà ở kết hợp kinh doanh hoặc cho thuê nhiều phòng thường bị yêu cầu cao hơn nhà ở thuần tuý.
Có thể vừa khai bậc chịu lửa cao vừa dùng khung thép không?
Có thể, nếu thép được bảo vệ bằng giải pháp đã được thử nghiệm chứng minh đạt giới hạn chịu lửa yêu cầu, như bọc bê tông, bọc tấm chống cháy hoặc sơn chống cháy đúng chiều dày. Hồ sơ phải có căn cứ cho từng giải pháp.
Bậc chịu lửa ghi ở đâu trong hồ sơ thẩm định?
Thường ở thuyết minh thiết kế PCCC, phần giải pháp kết cấu và ngăn cháy, kèm bảng giới hạn chịu lửa của các cấu kiện. Bản vẽ kết cấu và kiến trúc phải thể hiện được các chi tiết khớp với phần khai báo này.
Mua lại nhà xưởng cũ, làm sao biết bậc chịu lửa?
Xin chủ cũ hồ sơ thiết kế và văn bản thẩm định PCCC nếu có. Không có thì cần đơn vị tư vấn khảo sát hiện trạng, đánh giá từng cấu kiện. Việc này nên làm trước khi ký mua hoặc ký thuê dài hạn.
Đổi vật liệu mái sau khi đã thẩm định có sao không?
Có thể ảnh hưởng tới bậc chịu lửa hoặc cấp nguy hiểm cháy kết cấu. Bạn nên báo đơn vị tư vấn đánh giá lại và hỏi cơ quan thẩm định về thủ tục điều chỉnh trước khi thi công, tránh bị vướng khi kiểm tra nghiệm thu.