Nghiệm thu nguồn điện cho hệ thống PCCC là chứng minh các phụ tải phục vụ chữa cháy và thoát nạn (bơm chữa cháy, quạt tăng áp và hút khói, báo cháy, chiếu sáng sự cố, thang máy chữa cháy nếu có) vẫn được cấp điện khi điện lưới mất hoặc khi phần điện thường bị cắt do cháy. Cách chứng minh duy nhất đáng tin là cắt điện lưới thật trong lúc hệ thống đang làm việc và quan sát.
Phần điện ít khi được nhắc khi người ta nói về PCCC, vì nó không đỏ, không kêu. Nhưng rất nhiều hệ thống trông hoàn chỉnh lại hỏng đúng ở đây: máy phát không tự khởi động, bộ chuyển nguồn đấu nhầm phụ tải, cáp cấp cho quạt đi chung máng với cáp thường qua khu nguy hiểm. Bài dưới đây giúp chủ đầu tư và giám sát biết phải hỏi gì, thử gì. Giải pháp và thông số cụ thể theo thiết kế được thẩm định và quy chuẩn hiện hành; bài không thay tính toán của kỹ sư điện.
Vì sao điện là chỗ hệ thống PCCC hay im lặng
Một đám cháy thường kéo theo sự cố điện: dây bị cháy, aptomat nhảy, hoặc lực lượng chữa cháy chủ động cắt điện khu vực để an toàn khi phun nước. Nếu hệ thống PCCC lấy điện từ chính mạng điện thường đó, nó sẽ tắt đúng lúc cần chạy. Vì vậy thiết kế tách riêng nhóm phụ tải PCCC, cấp từ nguồn ưu tiên, có nguồn dự phòng, và bảo vệ đường cáp để chúng làm việc được trong điều kiện cháy trong thời gian thiết kế yêu cầu.
Trên giấy, mọi thứ này thường được thể hiện rõ. Ngoài hiện trường, phần điện do một nhà thầu khác với nhà thầu PCCC làm, có khi do chính đơn vị điện lực hoặc thầu xây dựng chính. Hai bên ít khi ngồi lại để đối chiếu xem đầu ra của tủ ưu tiên có thật sự cấp đúng cho tủ bơm, tủ quạt hay không. Khoảng trống giữa hai gói thầu là nơi lỗi nằm im lâu nhất, vì trong suốt thời gian thi công, điện lưới luôn có và mọi thứ đều chạy.
Đó là lý do phép thử mất điện phải có trong cả đợt tự nghiệm thu lẫn buổi kiểm tra của cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH, và phải làm khi các hệ thống đang chạy theo kịch bản cháy, không làm riêng lẻ lúc mọi thứ đang nghỉ.
Phụ tải nào cần nguồn ưu tiên và kiểm gì khi nghiệm thu
Danh sách phụ tải ưu tiên cụ thể do thiết kế quy định theo loại công trình; bảng gom các nhóm thường gặp và điểm cần kiểm.
| Phụ tải | Nguyên lý cấp điện | Kiểm khi nghiệm thu |
|---|---|---|
| Bơm chữa cháy điện | Cấp từ tủ ưu tiên, có nguồn dự phòng; nhiều thiết kế dùng thêm bơm diesel | Bơm tự chạy khi đã chuyển sang nguồn dự phòng, không bị cắt khi cắt điện thường |
| Quạt tăng áp, hút khói, cấp bù | Cấp từ tủ ưu tiên, cáp đảm bảo làm việc khi cháy | Quạt vẫn chạy sau khi mất điện lưới, khởi động lại đúng sau chuyển nguồn |
| Tủ báo cháy | Nguồn riêng, kèm ắc quy dự phòng trong tủ | Tủ chuyển sang ắc quy và báo lỗi mất nguồn chính |
| Chiếu sáng sự cố, chỉ dẫn thoát nạn | Ắc quy tích hợp trong đèn hoặc nguồn tập trung theo thiết kế | Đèn sáng khi cắt điện khu vực, đủ thời gian theo thiết kế |
| Thang máy chữa cháy (nếu có) | Nguồn ưu tiên và dự phòng riêng | Thang hoạt động ở chế độ chữa cháy khi mất điện lưới |
| Van, cửa điều khiển điện | Theo tủ điều khiển của từng hệ thống | Thiết bị về đúng trạng thái an toàn khi mất nguồn |
Bảng này cũng là công cụ hữu ích khi đi kiểm tủ điện: mỗi dòng phải truy được tới một lộ ra cụ thể trên tủ ưu tiên, có nhãn rõ ràng, khớp với sơ đồ nguyên lý hoàn công.
Tủ điện ưu tiên và sơ đồ cấp điện
Tủ ưu tiên được tách riêng. Nhóm phụ tải PCCC thường được cấp từ một tủ hoặc một phân đoạn thanh cái riêng, đấu trước aptomat tổng của điện thường hoặc theo giải pháp thiết kế quy định, để khi cắt điện thường thì nhánh PCCC vẫn còn. Kiểm điều này bằng cách đọc sơ đồ hoàn công và đi theo dây thật.
Nhãn và sơ đồ tại tủ. Mỗi lộ ra có nhãn bằng tiếng Việt, tủ có sơ đồ nguyên lý dán ở mặt trong cửa. Lực lượng chữa cháy cần biết lộ nào không được cắt.
Bảo vệ không làm ngắt sai lúc. Thiết bị bảo vệ trên nhánh PCCC được chọn và chỉnh theo thiết kế, tránh tình huống bơm hay quạt bị cắt giữa chừng vì một bảo vệ được cài như cho thiết bị thường. Đây là câu nên hỏi kỹ sư thiết kế điện và ghi vào tài liệu vận hành.
Vị trí tủ. Tủ ưu tiên đặt ở nơi được bảo vệ theo thiết kế, không chung phòng với kho chứa hàng dễ cháy, có lối tiếp cận cho người vận hành.
Cắt điện khi có cháy. Nếu thiết kế có giải pháp cắt điện thường theo tín hiệu báo cháy hoặc bằng nút cắt khẩn cấp, thử để chắc chỉ phần điện thường bị cắt, nhánh PCCC giữ nguyên.
Máy phát và bộ chuyển nguồn tự động
Với công trình có máy phát dự phòng cho phụ tải PCCC, phần nghiệm thu quan trọng nhất là chuỗi: điện lưới mất, bộ chuyển nguồn nhận biết, máy phát tự khởi động, đạt điện áp và tần số, bộ chuyển nguồn đóng tải sang máy phát. Thời gian của chuỗi này và thứ tự đóng tải theo thiết kế. Mọi bước đều phải tự động, không cần người chạy xuống phòng máy bấm nút.
Hai lỗi hay gặp nhất là máy phát không khởi động vì ắc quy đề yếu hoặc chưa nạp, và bộ chuyển nguồn đã chuyển nhưng phụ tải PCCC không nằm trong nhóm được máy phát cấp. Lỗi thứ hai thường xuất hiện khi chủ đầu tư, vì tiết kiệm, chọn máy phát nhỏ hơn rồi nhà thầu điện tự "chọn bớt" phụ tải. Nếu công suất máy phát hoặc danh sách phụ tải khác thiết kế được thẩm định, đó là thay đổi cần tư vấn thiết kế xác nhận.
Cũng cần kiểm khả năng khởi động động cơ lớn. Bơm chữa cháy có dòng khởi động cao; nếu bơm, quạt tăng áp, quạt hút khói cùng đòi khởi động một lúc sau khi chuyển nguồn, máy phát có thể sụt áp và một thiết bị không lên được. Thiết kế thường xử lý bằng phương pháp khởi động phù hợp hoặc trình tự đóng tải; khi nghiệm thu, cho tất cả cùng chạy theo kịch bản cháy để xem thực tế.
Nhiên liệu cho máy phát phải đủ theo yêu cầu vận hành trong thiết kế, kho dầu được bố trí theo giải pháp an toàn cháy đã duyệt. Một máy phát đầy đủ mà bồn dầu ngày còn một vạch thì chỉ đạt trên giấy.
Cáp chịu lửa và tuyến cáp: kiểm trước khi bị che
Cáp cấp nguồn và cáp điều khiển cho phụ tải PCCC thường phải là loại có khả năng duy trì hoạt động khi cháy theo yêu cầu thiết kế, hoặc được bảo vệ bằng giải pháp tương đương. Khi nghiệm thu nên kiểm:
- Chủng loại cáp thực lắp khớp thiết kế, có chứng từ nguồn gốc và tài liệu thử nghiệm của nhà sản xuất; đối chiếu ký hiệu in trên vỏ cáp với chứng từ.
- Cáp được lắp liên tục từ tủ tới thiết bị bằng cùng loại; không có đoạn nối bằng cáp thường ở giữa vì thiếu vật tư.
- Giá đỡ, kẹp, máng của tuyến cáp đáp ứng yêu cầu làm việc khi cháy theo hệ đã thử nghiệm; cáp chịu lửa treo bằng dây rút nhựa là lỗi phổ biến.
- Tuyến cáp đi đúng như thiết kế, tránh đi qua khu nguy hiểm cháy cao nếu không được bảo vệ.
- Hộp nối, đầu cốt ở thiết bị không làm mất khả năng chịu lửa của cả tuyến.
- Ảnh chụp tuyến cáp trước khi đóng trần, kèm biên bản nghiệm thu công việc.
Giống phần ngăn cháy thụ động, phần lớn tuyến cáp sẽ nằm khuất sau trần và trong hộp kỹ thuật. Nghiệm thu đúng lúc rẻ hơn nhiều so với tháo trần sau này.
Kịch bản thử mất điện trong ngày nghiệm thu
Thử mất điện nên làm sau khi các hệ thống đã đạt khi thử riêng, và nên làm khi chúng đang chạy theo kịch bản cháy. Trình tự gợi ý:
- Báo trước cho mọi người trong công trình; bố trí người ở tủ điện tổng, phòng máy phát, phòng bơm, tủ báo cháy, phòng quạt.
- Kích hoạt tín hiệu cháy giả lập ở một khu: báo cháy, quạt tăng áp, quạt hút khói chạy; mở van thử để bơm chữa cháy chạy.
- Cắt điện lưới ở đầu vào công trình theo quy trình an toàn.
- Ghi lại: máy phát khởi động sau bao lâu, bộ chuyển nguồn đóng tải ra sao, thiết bị nào dừng và khởi động lại, thiết bị nào không lên.
- Kiểm đèn chiếu sáng sự cố ở các buồng thang, hành lang; tủ báo cháy chuyển sang nguồn dự phòng và báo trạng thái.
- Để hệ thống chạy trên nguồn dự phòng một khoảng thời gian theo kế hoạch thử, theo dõi điện áp, nhiệt độ máy phát.
- Khôi phục điện lưới, kiểm chuyển nguồn ngược và mọi thiết bị trở về trạng thái thường trực.
Biên bản thử mất điện nên có thời gian thực đo của từng mốc, không chỉ ghi "đạt". Đây là trang hồ sơ đoàn kiểm tra hay đọc kỹ.
Lỗi hay gặp ở phần điện PCCC
Bơm, quạt nằm ngoài nhóm máy phát cấp. Bộ chuyển nguồn chạy đẹp, đèn sảnh sáng, nhưng tủ bơm chữa cháy tối om vì nằm sau aptomat tổng của điện thường.
Ắc quy đề máy phát yếu. Không có bộ sạc duy trì hoặc bộ sạc chưa được cấp điện. Thử máy phát bằng tay hôm trước thì chạy, hôm kiểm tra thì không.
Cáp chịu lửa bị nối bằng cáp thường. Thường ở đoạn cuối gần thiết bị, hoặc ở chỗ đổi tuyến so với thiết kế.
Thiết bị không tự khởi động lại. Quạt hoặc bơm dừng khi mất điện, có điện lại thì đứng im vì tủ điều khiển cài chế độ cần reset bằng tay.
Nút cắt điện khẩn cấp cắt luôn nhánh PCCC. Đấu sai vị trí nút cắt, hoặc nhánh PCCC lấy điện sau điểm cắt.
Thiếu sơ đồ và nhãn. Người vận hành, thậm chí cả nhà thầu, không nói được lộ nào cấp cho bơm, lộ nào cấp cho quạt.
Câu hỏi thường gặp
Công trình không có máy phát thì có đạt nghiệm thu PCCC không?
Tuỳ yêu cầu của thiết kế được thẩm định và quy chuẩn áp dụng cho loại công trình đó. Có công trình dùng hai nguồn điện độc lập, có công trình dùng bơm diesel cho chữa cháy và ắc quy cho báo cháy, chiếu sáng sự cố. Nghiệm thu đối chiếu với giải pháp đã duyệt, không có một đáp án chung.
Có thể dùng chung máy phát cho phụ tải PCCC và phụ tải sản xuất không?
Nhiều công trình làm vậy nếu thiết kế tính đủ công suất và có giải pháp ưu tiên, cắt bớt phụ tải sản xuất khi có cháy. Khi nghiệm thu cần thử đúng kịch bản đó: máy phát đang gánh tải sản xuất, xảy ra tín hiệu cháy, phụ tải không ưu tiên bị cắt và phụ tải PCCC được cấp đủ.
Đèn chiếu sáng sự cố dùng ắc quy tích hợp có cần nằm trong nguồn ưu tiên không?
Đèn có ắc quy riêng vẫn cần được cấp điện thường xuyên để sạc, và mạch cấp nên được bố trí để khi mất điện khu vực thì đèn chuyển sang ắc quy. Khi nghiệm thu, cắt điện từng khu và kiểm đèn sáng, thời gian duy trì theo thiết kế.
Ai chịu trách nhiệm phần điện PCCC khi nhà thầu điện và nhà thầu PCCC khác nhau?
Hợp đồng nên chỉ rõ điểm phân giới, thường là đầu vào tủ điều khiển bơm, quạt. Chủ đầu tư hoặc giám sát nên chủ trì một buổi đối chiếu sơ đồ giữa hai nhà thầu trước khi đóng điện, và chủ trì buổi thử mất điện để không bên nào đứng ngoài.
Sau khi đưa vào sử dụng, máy phát dự phòng cho PCCC có cần chạy thử định kỳ không?
Có, máy phát để lâu không chạy dễ hỏng ắc quy, nhiên liệu xuống cấp. Lịch chạy thử có tải và không tải nên được nhà thầu ghi trong tài liệu vận hành bàn giao, và đơn vị vận hành thực hiện như một phần của bảo trì hệ thống PCCC.
Thay đổi tủ điện, máy phát sau nghiệm thu có phải báo cơ quan PCCC không?
Thay thế cùng loại, cùng công suất trong bảo trì thường không làm thay đổi giải pháp đã thẩm định. Giảm công suất, bỏ nguồn dự phòng hay đổi sơ đồ cấp điện cho phụ tải PCCC là thay đổi giải pháp; nên hỏi tư vấn thiết kế và đối chiếu quy định về cải tạo trước khi làm.