Nghiệm thu hệ thống bảo vệ chống khói gồm hai phần: tăng áp để khói không lọt vào buồng thang, giếng thang máy, khoang đệm; và hút khói để rút khói khỏi hành lang, tầng hầm, sảnh. Khi nghiệm thu, cần đo được kết quả (chênh áp, lưu lượng, lực mở cửa theo thiết kế), không chỉ nhìn thấy quạt quay, và phải thử hệ thống tự kích hoạt từ tín hiệu báo cháy.
Đây là hạng mục hay bị nghiệm thu sơ sài nhất vì khó đo và cần nhiều nhà thầu cùng phối hợp: cơ điện lắp quạt và ống gió, nhà thầu báo cháy đấu tín hiệu, nhà thầu cửa lo phần cửa ngăn cháy. Bài dưới đây giải thích nguyên lý để chủ đầu tư hiểu vì sao những phép đo đó quan trọng. Thông số cụ thể lấy theo thiết kế được thẩm định và quy chuẩn an toàn cháy hiện hành; bài không thay thế tính toán của đơn vị thiết kế.
Hai hệ thống, hai mục tiêu khác nhau
Khi có cháy, khói thường gây nguy hiểm cho người trước cả ngọn lửa. Khói lan theo hành lang, chui vào buồng thang, khiến đường thoát nạn mất tác dụng đúng lúc cần nhất. Hai hệ thống chống khói giải quyết hai mặt của vấn đề.
Tăng áp thổi không khí sạch vào buồng thang, khoang đệm hoặc giếng thang máy, làm áp suất ở đó cao hơn hành lang. Khi người mở cửa đi vào buồng thang, luồng khí đi từ buồng thang ra ngoài, đẩy khói lại. Mục tiêu là giữ cho lối thoát không có khói.
Hút khói rút khói ra khỏi khu vực đang cháy hoặc hành lang, tầng hầm, sảnh lớn, qua miệng hút và ống gió ra ngoài. Đi kèm thường có cấp khí bù, vì không có không khí vào thì không hút được khói ra.
Hai hệ thống phải phối hợp: tăng áp quá mạnh mà hút khói yếu làm cửa buồng thang khó mở; hút khói mà không có cấp bù làm áp suất hành lang âm, kéo khói từ phòng cháy ra. Việc cân bằng đó là việc của thiết kế, và nghiệm thu là lúc chứng minh thi công đạt được sự cân bằng đã tính.
Tăng áp buồng thang: ba phép đo chính
Chênh áp giữa buồng thang và hành lang. Đo khi mọi cửa đóng, ở nhiều tầng, đặc biệt tầng thấp, tầng cao và tầng giữa. Chênh áp phải nằm trong khoảng thiết kế quy định. Quá thấp thì khói lọt vào; quá cao thì người không đẩy nổi cửa.
Lực mở cửa. Đo lực cần để mở cửa từ phía hành lang vào buồng thang khi quạt đang chạy. Đây là phép đo hay bị bỏ qua, nhưng là thứ quyết định người già, trẻ em có thoát được không. Có thiết bị đo lực chuyên dụng; nếu chưa có, ít nhất phải thử thực tế bằng nhiều người.
Vận tốc gió qua cửa mở. Khi một hoặc vài cửa mở theo kịch bản thiết kế, luồng khí đi qua cửa phải đủ mạnh để chặn khói. Phép đo này cho thấy hệ thống có đủ lưu lượng hay chỉ đạt chênh áp khi cửa đóng kín.
Van xả áp (nếu có). Nhiều hệ thống có van xả áp hoặc biến tần để giữ chênh áp ổn định khi cửa đóng mở. Thử bằng cách mở, đóng cửa liên tục và quan sát chênh áp có dao động trong giới hạn không.
Cửa buồng thang. Cửa phải tự đóng và kín. Một cửa có khe hở lớn ở chân, tay co yếu hoặc bị chèn để mở sẵn sẽ làm hỏng toàn bộ tính toán tăng áp.
Hút khói: thành phần và cách kiểm
Hệ thống hút khói có nhiều bộ phận hơn tăng áp. Bảng tóm tắt từng bộ phận và cách kiểm theo nguyên lý.
| Bộ phận | Kiểm gì | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Quạt hút khói | Đúng chủng loại chịu nhiệt theo thiết kế, chạy đúng chiều, đo lưu lượng | Đấu ngược pha, quạt quay ngược; quạt thường thay quạt chịu nhiệt |
| Ống gió | Kín, đúng tiết diện, có lớp bảo vệ chịu lửa khi thiết kế yêu cầu | Mối nối hở, ống bị bóp lại để tránh dầm |
| Van ngăn cháy, van hút khói | Đóng mở đúng theo tín hiệu, có tín hiệu phản hồi trạng thái | Van không có nguồn điều khiển, kẹt do bụi, lắp ngược |
| Miệng hút | Đúng vị trí, không bị trần giả che | Trần giả lắp sau che mất miệng hút |
| Cấp khí bù | Có đường cấp bù tự nhiên hoặc cơ khí theo thiết kế, mở khi hút khói chạy | Cửa cấp bù không tự mở, quạt cấp bù không liên động |
| Điểm xả ra ngoài | Xa miệng lấy gió tăng áp, không thổi vào lối thoát | Miệng xả khói đặt gần miệng lấy gió tăng áp |
Điểm cuối cùng trong bảng rất đáng chú ý: nếu miệng xả khói đặt gần miệng lấy gió của quạt tăng áp, khói vừa được hút ra lại bị thổi vào buồng thang. Lỗi này thường do thay đổi vị trí thiết bị trên mái khi thi công, nên phải đối chiếu bản vẽ hoàn công với thiết kế.
Nguồn điện và cáp: hệ thống phải chạy khi đang cháy
Quạt tăng áp và hút khói là thiết bị phải chạy trong lúc cháy, thậm chí khi cháy đã lan một phần công trình. Vì vậy nguồn cấp cho chúng có yêu cầu riêng: được cấp từ nguồn ưu tiên, có nguồn dự phòng, và đường cáp từ tủ điện tới quạt phải đảm bảo khả năng làm việc trong điều kiện cháy theo thiết kế.
Khi nghiệm thu, có ba việc nên kiểm. Thứ nhất, cắt điện lưới và xác nhận quạt vẫn chạy bằng nguồn dự phòng (máy phát), đồng thời các phụ tải không ưu tiên đã bị cắt để máy phát đủ tải. Thứ hai, kiểm cáp cấp nguồn cho quạt đúng loại chống cháy theo thiết kế, có chứng từ, và tuyến đi đúng như bản vẽ, không đi qua khu vực có nguy cơ cháy cao mà không được bảo vệ. Thứ ba, tủ điều khiển quạt có vị trí an toàn, có chế độ điều khiển tay cho lực lượng chữa cháy.
Một tình huống hay gặp là bộ bảo vệ quá tải của quạt cắt quạt khi dòng điện tăng. Trong điều kiện bình thường điều đó hợp lý, nhưng với quạt chữa cháy, thiết kế có thể yêu cầu cách xử lý khác để quạt không tự ngắt giữa đám cháy. Đây là chi tiết nên hỏi tư vấn thiết kế và ghi rõ trong tài liệu vận hành.
Đừng chấp nhận việc thay cáp chống cháy bằng cáp thường "tương đương" để giảm chi phí. Nếu thiết kế yêu cầu, thay đổi này là sai thiết kế và là lỗi nghiêm trọng khi kiểm tra.
Thử liên động theo kịch bản cháy
Tăng áp và hút khói không có ý nghĩa nếu không tự khởi động. Thử liên động nên theo kịch bản cháy ở từng khu, không chỉ bấm nút khởi động quạt trên tủ:
- Chọn một khu đại diện (một tầng hành lang, một khoang tầng hầm), kích hoạt đầu báo cháy tại đó.
- Quan sát quạt tăng áp buồng thang và khoang đệm khởi động, ghi thời gian từ tín hiệu tới lúc đạt chênh áp.
- Quan sát van hút khói của đúng khu đó mở, van khu khác vẫn đóng (với hệ thống hút khói theo khu), quạt hút khói khởi động.
- Kiểm cấp khí bù mở hoặc quạt cấp bù chạy.
- Kiểm hệ thống điều hoà, thông gió thường của khu đó dừng, van ngăn cháy trên ống gió thường đóng.
- Đo chênh áp, lực mở cửa trong lúc mọi thứ đang chạy, không đo lúc chỉ chạy riêng quạt tăng áp.
- Cắt điện lưới trong lúc hệ thống đang chạy, quan sát chuyển nguồn và quạt khởi động lại.
- Reset hệ thống, kiểm mọi thiết bị trở về trạng thái thường trực.
Ghi kết quả mỗi kịch bản vào một trang riêng. Công trình có nhiều khu hút khói thì lặp lại kịch bản cho các khu đại diện, ưu tiên khu xa quạt nhất.
Lỗi khiến quạt chạy mà vẫn không đạt
Những lỗi dưới đây khó phát hiện nếu chỉ nhìn quạt quay:
- Quạt quay ngược chiều do đấu sai pha, gió vẫn có nhưng lưu lượng rất thấp.
- Chênh áp quá cao ở tầng gần quạt và quá thấp ở tầng xa, do phân phối gió trong buồng thang không đều.
- Cửa buồng thang có khe hở lớn, bị chèn mở, tay co hỏng sau giai đoạn hoàn thiện.
- Van ngăn cháy trên ống gió điều hoà không đóng, khói theo ống gió lan sang tầng khác.
- Miệng hút khói bị trần giả, đèn trang trí che khuất.
- Quạt chạy bằng điện lưới nhưng không được đấu vào nguồn dự phòng.
- Liên động chỉ có ở một số tầng, các tầng còn lại chưa được lập trình.
Hệ thống chống khói là chỗ mà nghiệm thu nghiêm túc tạo khác biệt lớn nhất, vì nó gần như không bao giờ được dùng thật cho tới khi có cháy. Nếu không kiểm đúng lúc này, có thể sẽ không còn dịp nào khác.
Ai chịu phần nào: ranh giới giữa các nhà thầu
Nhà thầu cơ điện. Thường lắp quạt, ống gió, van, tủ điều khiển quạt và đấu nguồn. Họ chịu trách nhiệm quạt chạy đúng chiều, đủ lưu lượng, ống gió kín, van đóng mở được. Biên bản cân chỉnh gió (đo lưu lượng từng miệng) là của họ.
Nhà thầu báo cháy. Cung cấp tín hiệu điều khiển từ tủ báo cháy và nhận tín hiệu phản hồi trạng thái quạt, van. Họ chịu phần lập trình ma trận liên động đúng khu, đúng thiết bị.
Nhà thầu cửa và hoàn thiện. Cửa buồng thang, cửa khoang đệm, tay co, gioăng kín. Một hệ thống tăng áp tính đúng vẫn hỏng nếu cửa không kín hoặc không tự đóng; vì vậy nhà thầu cửa phải có mặt trong buổi đo lực mở cửa.
Tư vấn thiết kế. Giải thích kịch bản thiết kế, các giá trị cần đạt, và quyết định khi số đo không đạt thì sửa ở đâu: thêm van xả áp, điều chỉnh biến tần hay thay đổi phân phối gió.
Chủ đầu tư và giám sát. Điều phối để tất cả cùng có mặt trong một buổi thử. Không có điều phối, mỗi bên thử phần mình và báo đạt, trong khi hệ thống tổng thể chưa từng được thử một lần.
Câu hỏi thường gặp
Đo chênh áp buồng thang cần thiết bị gì?
Thường dùng đồng hồ đo chênh áp điện tử với ống mềm luồn qua khe cửa hoặc lỗ đo, một đầu ở buồng thang, một đầu ở hành lang. Nhà thầu cơ điện hoặc đơn vị thử nghiệm độc lập thường có thiết bị này. Biên bản nên ghi model thiết bị đo và tình trạng hiệu chuẩn.
Có cần thuê đơn vị thử nghiệm độc lập để đo hệ thống chống khói không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc, nhưng với công trình cao tầng, nhiều tầng hầm, việc có bên thứ ba đo và lập báo cáo giúp kết quả khách quan hơn và giải quyết được tranh luận giữa các nhà thầu. Đây là quyết định của chủ đầu tư dựa trên quy mô công trình và yêu cầu trong thiết kế.
Buồng thang có cửa sổ mở được thì có cần tăng áp không?
Tuỳ loại buồng thang và giải pháp đã được thiết kế, thẩm định. Có loại buồng thang thông gió tự nhiên qua cửa sổ, có loại phải tăng áp. Việc chọn giải pháp là của thiết kế; khi nghiệm thu, bạn chỉ cần kiểm thi công đúng giải pháp đó và cửa sổ thông gió (nếu có) mở được đúng như thiết kế.
Nhà xưởng một tầng có phải nghiệm thu hút khói không?
Nếu thiết kế được thẩm định có hệ thống hút khói hoặc cửa thoát khói trên mái thì phải nghiệm thu như mọi hệ thống khác. Một số nhà xưởng dùng cửa thoát khói tự động mở bằng tín hiệu báo cháy hoặc cầu chì nhiệt; khi nghiệm thu, thử cơ cấu mở và tín hiệu.
Sau khi đưa vào sử dụng, bao lâu nên chạy thử hệ thống chống khói?
Tần suất chạy thử thuộc lịch bảo trì của cơ sở, theo hướng dẫn nhà sản xuất và quy định hiện hành về bảo dưỡng phương tiện PCCC. Điều quan trọng là chạy thử theo kịch bản liên động, không chỉ chạy riêng quạt, và đo lại chênh áp sau mỗi lần cải tạo buồng thang hay thay cửa.
Có thể tắt quạt tăng áp khi kiểm tra định kỳ vì tiếng ồn quá lớn không?
Quạt tăng áp chỉ chạy khi có tín hiệu cháy hoặc khi thử, nên tiếng ồn chỉ là tạm thời. Nếu tiếng ồn bất thường, đó là dấu hiệu lỗi lắp đặt hoặc ống gió có vấn đề cần kiểm. Không nên vô hiệu hoá liên động của quạt vì lý do tiếng ồn.