Phần điện trong hồ sơ thẩm định PCCC phải cho thấy hai điều: thiết bị phục vụ chữa cháy và thoát nạn được cấp điện liên tục kể cả khi cháy và mất điện lưới, và bản thân hệ thống điện của công trình được thiết kế để không trở thành nguyên nhân gây cháy. Kèm theo đó là giải pháp chống sét cho công trình.
Nhiều chủ đầu tư nghĩ điện là phần riêng của kỹ sư điện, không dính tới PCCC. Thực tế, bơm chữa cháy không có nguồn ưu tiên, đèn sự cố không đủ thời gian sáng, cáp cấp cho quạt tăng áp đi chung máng với cáp thường đều là lý do bị yêu cầu bổ sung hoặc không đạt khi nghiệm thu. Bài này giúp bạn đọc phần điện từ góc PCCC. Thông số như thời gian duy trì nguồn dự phòng, độ rọi đèn sự cố, giới hạn chịu lửa của cáp theo tiêu chuẩn hiện hành do đơn vị thiết kế áp dụng.
Hai vai của hệ thống điện trong hồ sơ PCCC
Vai thứ nhất là nguồn nuôi. Hầu hết hệ thống PCCC hiện đại chạy bằng điện: trung tâm báo cháy, bơm chữa cháy, quạt hút khói, quạt tăng áp, thang máy chữa cháy, đèn sự cố, khoá cửa điện. Khi cháy, điện lưới có thể bị cắt chủ động để bảo vệ người và lực lượng chữa cháy, hoặc bị hỏng do lửa. Thiết kế phải bảo đảm những thiết bị này vẫn có điện đủ lâu.
Vai thứ hai là nguồn nguy cơ. Quá tải, chập mạch, tiếp xúc kém ở đầu cáp, thiết bị đóng cắt không phù hợp là nguyên nhân phổ biến của các vụ cháy. Hồ sơ thẩm định PCCC vì vậy cũng xem hệ thống điện của công trình có bảo vệ phù hợp, có tách mạch cho khu nguy hiểm, có đặt tủ điện ở chỗ an toàn hay không.
Hai vai này đôi khi kéo về hai phía. Muốn an toàn thì cắt điện khi cháy, nhưng phải chừa đúng các mạch PCCC. Sơ đồ điện tốt cho thấy rõ cắt cái gì, giữ cái gì, và ai hoặc tín hiệu nào ra lệnh cắt.
Với vai nguồn nguy cơ, những khu có phụ tải lớn hoặc môi trường dễ cháy như bếp công nghiệp, phòng giặt sấy, khu sạc xe điện, xưởng có bụi dễ cháy cần mạch riêng, thiết bị bảo vệ phù hợp và vị trí tủ điện tránh xa nguồn nhiệt. Hồ sơ nên mô tả những khu này trong thuyết minh điện thay vì chỉ ghi chung một câu về an toàn điện.
Phụ tải ưu tiên: thiết bị nào phải còn điện khi cháy
Danh sách dưới là những phụ tải thường được xếp ưu tiên. Thiết bị nào có trong công trình của bạn phụ thuộc thiết kế PCCC.
- Trung tâm báo cháy và các thiết bị báo cháy (thường có thêm nguồn ắc quy riêng).
- Bơm chữa cháy chính và bơm bù áp, trừ khi bơm được dẫn động bằng động cơ đốt trong.
- Quạt hút khói, quạt tăng áp, quạt cấp khí bù cùng van điều khiển bằng điện.
- Thang máy chữa cháy và hệ thống đưa thang thường về tầng quy định.
- Đèn chiếu sáng sự cố, đèn chỉ dẫn thoát nạn.
- Hệ thống chữa cháy bằng khí, hệ thống thông báo, loa hướng dẫn thoát nạn nếu có.
- Thiết bị truyền tin báo sự cố khi công trình thuộc diện kết nối.
Mỗi phụ tải trong danh sách nên xuất hiện trên sơ đồ nguyên lý cấp điện với ký hiệu riêng, để người thẩm định lần theo được từ nguồn tới thiết bị.
Nếu một phụ tải ưu tiên được cấp từ nhiều nguồn, ví dụ điện lưới, máy phát và ắc quy, sơ đồ nên ghi rõ thứ tự chuyển nguồn. Người vận hành sau này cũng dựa vào đó để biết khi nào máy phát phải khởi động.
Sơ đồ nguyên lý cấp điện và chuyển nguồn
Sơ đồ nguyên lý là bản vẽ quan trọng nhất của phần điện từ góc PCCC. Nó cần cho thấy các phụ tải ưu tiên được cấp từ thanh cái hoặc tủ riêng, lấy điện phía trước thiết bị cắt điện chung của toà nhà, để khi cắt điện sinh hoạt thì các mạch PCCC vẫn còn. Nếu tủ PCCC đấu sau aptomat tổng, thao tác cắt điện toà nhà khi cháy sẽ cắt luôn bơm và quạt.
Nguồn dự phòng thường là máy phát điện, kèm bộ chuyển nguồn tự động. Hồ sơ cần thể hiện máy phát có đủ công suất cho các phụ tải ưu tiên chạy đồng thời theo kịch bản cháy, chuyển nguồn trong thời gian yêu cầu, và nhiên liệu dự trữ đủ thời gian hoạt động. Một máy phát được chọn chỉ đủ cho thang máy và chiếu sáng sinh hoạt, rồi gắn thêm bơm chữa cháy vào, là lỗi hay gặp ở công trình vừa và nhỏ.
Phòng đặt máy phát, phòng tủ điện tổng cũng là khu có nguy hiểm cháy, cần được ngăn với phần còn lại và có lối vào thuận tiện. Bồn dầu cho máy phát có yêu cầu riêng về vị trí và dung tích, nên hỏi tư vấn từ sớm.
Đèn chiếu sáng sự cố và đèn chỉ dẫn thoát nạn
Đèn chiếu sáng sự cố. Giữ đủ ánh sáng trên đường thoát nạn, buồng thang, khu vực đông người, phòng kỹ thuật quan trọng khi mất điện. Hồ sơ cần thể hiện vị trí, nguồn cấp (ắc quy tích hợp hay nguồn tập trung) và thời gian duy trì theo tiêu chuẩn.
Đèn chỉ dẫn thoát nạn. Đèn "lối ra" và mũi tên chỉ hướng, đặt sao cho từ mọi điểm trên đường thoát đều thấy được ít nhất một đèn. Bố trí này nên khớp với mặt bằng thoát nạn, không đặt theo cảm tính.
Độ cao lắp đặt. Đèn chỉ dẫn đặt quá cao sẽ bị khói che sớm. Một số công trình dùng thêm chỉ dẫn ở thấp gần sàn; nếu có, hồ sơ cần ghi rõ.
Khu không gian lớn. Sảnh, nhà xưởng, kho có không gian lớn cần chiếu sáng sự cố cho cả vùng chứ không chỉ dọc lối đi, để người không hoảng loạn trong bóng tối.
Nguồn và bảo trì. Đèn có ắc quy tích hợp cần kiểm tra định kỳ; khi lập hồ sơ nên chọn giải pháp mà đội vận hành sau này có thể bảo trì được.
Chống sét trong hồ sơ PCCC
Sét đánh trực tiếp hoặc lan truyền qua đường dây có thể gây cháy, hỏng thiết bị báo cháy, thiết bị điện tử. Vì vậy hồ sơ thiết kế công trình thường có phần chống sét, và giải pháp chống sét nằm trong phạm vi người thẩm định PCCC quan tâm. Thiết kế phải theo tiêu chuẩn chống sét hiện hành, do đơn vị đủ điều kiện lập.
Hồ sơ chống sét thường gồm: mặt bằng mái với bộ phận thu sét, dây dẫn sét xuống đất, hệ thống nối đất và trị số điện trở yêu cầu, chi tiết lắp đặt, và giải pháp bảo vệ chống sét lan truyền trên đường nguồn, đường tín hiệu. Chỗ hay thiếu là phần chống sét lan truyền cho tủ điện, trung tâm báo cháy, camera, hệ thống mạng.
Những thiết bị lắp thêm trên mái sau này như pin mặt trời, ăng-ten, biển quảng cáo, khung sắt trang trí đều làm thay đổi phạm vi bảo vệ của hệ thống chống sét. Nếu bạn đã có dự định, hãy đưa vào hồ sơ ngay. Nếu lắp sau, cần đơn vị đủ điều kiện đánh giá lại.
Với công trình có nhiều khối nhà, hệ nối đất chống sét, nối đất an toàn điện và nối đất cho thiết bị điện tử nên được thể hiện trên cùng một bản vẽ để thấy chúng liên kết với nhau thế nào, tránh mỗi nhà thầu làm một hệ riêng không ai kiểm tổng thể.
Lỗi điện hay gặp trong hồ sơ PCCC và hướng xử lý
Danh sách dưới tổng hợp những điểm hay bị hỏi lại ở công trình vừa và nhỏ. Cách xử lý cụ thể tuỳ công trình và do tư vấn thiết kế quyết định.
| Lỗi | Hậu quả | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|---|
| Tủ PCCC đấu sau aptomat tổng | Cắt điện toà nhà khi cháy là mất luôn bơm, quạt | Lấy nguồn phía trước thiết bị cắt chung, có tủ riêng |
| Máy phát không tính tải PCCC | Máy không kéo nổi bơm và quạt cùng lúc | Tính lại công suất theo kịch bản cháy |
| Cáp PCCC đi chung máng cáp thường không bảo vệ | Cáp hỏng trước khi thiết bị kịp làm việc | Cáp chịu lửa hoặc đi tuyến riêng được bảo vệ |
| Đèn sự cố không theo mặt bằng thoát nạn | Đoạn đường thoát tối khi mất điện | Bố trí lại theo đường thoát |
| Thiếu chống sét lan truyền | Thiết bị báo cháy, điện tử hỏng khi sét | Bổ sung thiết bị bảo vệ trên đường nguồn, tín hiệu |
| Tủ điện đặt dưới gầm cầu thang thoát nạn | Cháy tủ điện chặn đường thoát | Di chuyển vào phòng kỹ thuật được ngăn cháy |
Những lỗi này đều sửa dễ trên giấy, khó sau khi đã kéo cáp và lắp tủ. Chủ đầu tư nên đặt buổi rà phần điện riêng với tư vấn trước khi nộp.
Ví dụ giả định: khách sạn ở Khánh Hoà và chiếc máy phát dùng chung
Ví dụ giả định: một khách sạn mười tầng ở Khánh Hoà có máy phát điện được chọn để chạy thang máy, chiếu sáng hành lang và quầy lễ tân khi mất điện lưới. Khi lập hồ sơ PCCC, đơn vị tư vấn đấu thêm bơm chữa cháy và quạt tăng áp buồng thang vào cùng máy phát mà không tính lại công suất.
Khi soát kịch bản cháy, tư vấn nhận ra lúc cháy và mất điện lưới, máy phát phải kéo cùng lúc thang máy đưa về tầng, bơm, quạt tăng áp và đèn sự cố. Tổng tải vượt khả năng máy. Phương án sửa là tách sơ đồ: khi có tín hiệu cháy, cắt các tải sinh hoạt khỏi máy phát, chỉ giữ tải PCCC và tải thiết yếu, đồng thời tính lại công suất cho kịch bản đó.
Thay đổi chủ yếu nằm ở sơ đồ và liên động, chi phí thêm không lớn, nhưng nếu không làm, hệ thống có thể sụp đúng lúc cần nhất. Bài học: hỏi tư vấn kịch bản cháy dùng những thiết bị nào cùng lúc, và máy phát có kéo được kịch bản đó không.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải có máy phát điện cho hệ PCCC không?
Không phải mọi công trình đều bắt buộc có máy phát; yêu cầu nguồn dự phòng phụ thuộc loại công trình, hệ thống PCCC được trang bị và quy chuẩn hiện hành. Một số thiết bị dùng ắc quy riêng, bơm có thể dùng động cơ đốt trong. Tư vấn sẽ đề xuất giải pháp phù hợp.
Cáp chống cháy và cáp chậm cháy khác nhau thế nào?
Cáp chậm cháy hạn chế lửa lan dọc theo cáp; cáp chống cháy hay chịu lửa còn duy trì được việc truyền điện trong thời gian nhất định khi bị lửa tác động. Mạch cấp cho thiết bị PCCC thường cần loại duy trì được, hoặc được bảo vệ tương đương.
Đèn sự cố loại có pin tích hợp có được dùng không?
Đèn có ắc quy tích hợp được dùng phổ biến, miễn là đáp ứng tiêu chuẩn về thời gian duy trì, độ sáng và được kiểm định khi thuộc diện. Ưu điểm là độc lập, nhược điểm là phải kiểm tra, thay pin định kỳ.
Lắp pin mặt trời trên mái sau khi đã thẩm định có cần làm lại hồ sơ không?
Pin mặt trời thay đổi tải trọng mái, hệ thống điện và phạm vi chống sét, có thể ảnh hưởng tới lối tiếp cận mái và giải pháp chữa cháy. Hãy nhờ đơn vị tư vấn đánh giá và hỏi cơ quan có thẩm quyền xem có cần thủ tục điều chỉnh không trước khi lắp.
Chống sét có phải hạng mục kiểm tra khi nghiệm thu PCCC không?
Giải pháp chống sét thường nằm trong phạm vi được xem xét. Lúc nghiệm thu, đơn vị thi công nên có kết quả đo điện trở nối đất và hồ sơ hoàn công phần chống sét để chứng minh hệ thống được lắp đúng thiết kế.