Phần thoát nạn trong hồ sơ thẩm định PCCC cần cho thấy mỗi khu có bao nhiêu người, mỗi người ra khỏi khu đó và khỏi công trình bằng những lối nào, quãng đường xa nhất dài bao nhiêu, và các cầu thang, hành lang, cửa trên đường đi có đáp ứng quy chuẩn hay không. Cách tốt nhất để thể hiện là một bộ mặt bằng thoát nạn riêng cho từng tầng, có số liệu đi kèm.
Bài này viết cho chủ đầu tư và người mới vào nghề thiết kế, theo góc lập hồ sơ: dữ liệu nào phải chốt trước, bản vẽ nên có những lớp thông tin gì, chỗ nào thường bị hỏi. Kỹ năng thoát hiểm của người sử dụng công trình là chủ đề khác. Các trị số như chiều rộng thông thuỷ, chiều dài đường thoát cho phép, số lối ra tối thiểu nằm trong QCVN 06 và văn bản hiện hành; đơn vị tư vấn đủ điều kiện chịu trách nhiệm áp dụng.
Mọi thứ bắt đầu từ số người tính toán
Số người tính toán của từng phòng, từng tầng là đầu vào của gần như toàn bộ phần thoát nạn: số lối ra, chiều rộng cửa và cầu thang, có cần buồng thang loại đặc biệt hay không. Con số này không phải số người bạn mong có, mà là số người tối đa công trình có thể chứa theo công năng, tính theo cách quy chuẩn quy định hoặc theo số chỗ thiết kế nếu cố định.
Sai lầm hay gặp là để số người thấp cho thiết kế "dễ qua", rồi khi vận hành lại xếp nhiều người hơn. Một nhà hàng khai sức chứa thấp nhưng thực tế kê thêm bàn vào ngày cuối tuần, một xưởng may khai số công nhân một ca nhưng chạy hai ca chồng giờ giao ca. Khi số người vận hành vượt số người thiết kế, lối thoát không còn đủ, và trách nhiệm thuộc về người vận hành.
Vì vậy thuyết minh nên có một bảng số người theo từng khu, kèm cách tính. Chủ đầu tư đọc bảng đó và xác nhận nó phản ánh đúng kế hoạch sử dụng, kể cả những ngày cao điểm.
Một chi tiết nữa: số người không chỉ là khách hay nhân viên. Công trình có hội trường dùng chung, sân thượng tổ chức sự kiện, phòng chờ đông người vào giờ tan ca cần được tính ở trạng thái đông nhất. Nếu một khu có hai công năng theo giờ, ví dụ phòng ăn ban ngày thành phòng họp lớn buổi tối, hãy nói rõ để đơn vị tư vấn lấy trường hợp bất lợi hơn làm căn cứ thiết kế.
Mặt bằng thoát nạn riêng nên có những lớp thông tin nào
Bản vẽ kiến trúc có cầu thang và cửa, nhưng không cho thấy đường đi. Mặt bằng thoát nạn bổ sung những lớp sau.
- Số người tính toán ghi trong từng phòng hoặc từng khu.
- Mũi tên chỉ đường thoát từ điểm xa nhất của mỗi khu tới lối ra gần nhất, kèm chiều dài đo theo đường đi thực tế.
- Ký hiệu từng lối ra thoát nạn, phân biệt lối ra trực tiếp ra ngoài, lối ra vào buồng thang, lối ra sang khoang liền kề.
- Chiều rộng thông thuỷ của cửa, hành lang, vế thang ở các điểm hẹp nhất.
- Chiều mở cửa trên đường thoát nạn và loại khoá, tay nắm nếu có yêu cầu đặc biệt.
- Vị trí đèn chiếu sáng sự cố và đèn chỉ dẫn thoát nạn, có thể tham chiếu bản vẽ điện.
- Lối ra mái, lối ra ban công, chỗ tập kết sau khi thoát nếu công trình có.
Người thẩm định đo lại trên bản vẽ. Nếu chiều dài ghi trên mặt bằng thoát nạn khác với đo trên bản vẽ kiến trúc, cả hai sẽ bị nghi ngờ.
Thông số thoát nạn và nơi thể hiện trong hồ sơ
Bảng này giúp chủ đầu tư biết hỏi tư vấn ở đâu khi muốn kiểm một thông số.
| Thông số | Thể hiện ở đâu | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Số người theo từng khu | Thuyết minh, ghi trên mặt bằng thoát nạn | Quyết định số lối ra và chiều rộng đường thoát |
| Số lối ra của mỗi khu và mỗi tầng | Mặt bằng thoát nạn | Khu đông người với một lối ra là lỗi hay gặp |
| Chiều dài đường thoát xa nhất | Mặt bằng thoát nạn, kèm cách đo | Phòng cuối hành lang thường vượt giới hạn |
| Chiều rộng cửa, hành lang, vế thang | Mặt bằng, chi tiết cầu thang | Chỗ hẹp nhất quyết định khả năng thoát |
| Loại buồng thang | Thuyết minh, mặt bằng, bản vẽ thông gió | Nhà cao tầng thường cần buồng thang được bảo vệ khỏi khói |
| Lối ra cuối cùng ra ngoài nhà | Mặt bằng tầng trệt, tổng mặt bằng | Chân thang đổ vào sảnh có quầy hàng, kho là chỗ hay vướng |
Mỗi thông số nên có một con số cụ thể trong hồ sơ, không chỉ chữ "đáp ứng quy chuẩn".
Cầu thang, lối ra mái và cửa trên đường thoát
Cầu thang bộ. Hồ sơ cần cho thấy thang thuộc loại nào, có được bao bằng buồng thang không, buồng thang có cửa gì, có thông gió hoặc tăng áp không. Thang xoắn, thang có bậc rẻ quạt, thang sắt ngoài nhà chỉ được dùng làm lối thoát khi đáp ứng điều kiện riêng; đừng tự tính chúng vào số lối ra.
Thang máy. Thang máy thông thường không được tính là lối thoát nạn. Với công trình yêu cầu thang máy chữa cháy, đó là thang phục vụ lực lượng chữa cháy, cũng không phải lối thoát của người sử dụng.
Lối ra mái. Ở nhà nhiều tầng tại đô thị, lối ra mái có thể là một phần giải pháp, nhưng mái phải thực sự là nơi an toàn hoặc có đường đi tiếp. Mái chất bồn nước, khung quảng cáo, chuồng chim thì lối ra mái gần như vô dụng.
Cửa trên đường thoát. Chiều mở, loại khoá, cơ chế mở từ bên trong không cần chìa là chỗ người thẩm định hay hỏi. Cửa cuốn, cửa kéo, cửa xoay thường không được tính là cửa thoát nạn trừ khi có cửa đi bên cạnh đáp ứng yêu cầu.
Người cần hỗ trợ khi thoát: trẻ nhỏ, người bệnh, người ngủ lại
Công trình có trẻ nhỏ, người bệnh nằm một chỗ, người cao tuổi hay người khuyết tật, hoặc có người ngủ lại ban đêm như khách sạn, ký túc xá, nhà cho thuê, đều bị xếp vào nhóm nguy hiểm hơn về thoát nạn. Họ cần nhiều thời gian hơn, có người phải được người khác đưa ra. Quy chuẩn thường giới hạn tầng bố trí những đối tượng này và đặt yêu cầu cao hơn cho lối thoát.
Trong hồ sơ, điều quan trọng là khai đúng đối tượng. Một trường mầm non khai là "văn phòng giáo dục", một nhà dưỡng lão khai là "nhà ở" để tránh yêu cầu cao hơn, sẽ được thiết kế cho người khỏe mạnh tự đi được. Đó không phải mẹo tiết kiệm mà là đặt những người yếu nhất vào công trình không được thiết kế cho họ.
Với những công trình này, thuyết minh nên mô tả cả giả định tổ chức: phòng của trẻ nhỏ nhất đặt ở tầng nào, người bệnh nặng ở khu nào, có vùng an toàn tạm thời trong nhà để chờ hỗ trợ hay không. Phần diễn tập và phương án tại chỗ thuộc giai đoạn vận hành, nhưng thiết kế phải tạo điều kiện cho phương án đó khả thi.
Khi thoát nạn va chạm với an ninh và nhu cầu kinh doanh
Cửa thoát nạn bị khoá vì sợ trộm. Chủ cửa hàng, chủ kho thường muốn khoá mọi cửa phụ. Thiết kế cần giải pháp vừa giữ an ninh vừa mở được từ bên trong không cần chìa, ví dụ khoá thoát hiểm, khoá điện nhả khi có báo cháy. Hồ sơ nên ghi rõ loại khoá cho từng cửa thoát nạn.
Lối thoát đi qua kho hoặc khu bếp. Để tiết kiệm diện tích, mặt bằng thường cho đường thoát của khu này đi xuyên qua khu khác có nguy hiểm cháy cao hơn. Người thẩm định hầu như luôn hỏi lại chỗ này.
Hành lang dùng làm chỗ trưng bày, chỗ để hàng. Bản vẽ ghi hành lang rộng đủ, nhưng kế hoạch kinh doanh lại tính kê kệ dọc hành lang. Nếu biết trước, hãy thiết kế chỗ trưng bày riêng thay vì lấn vào đường thoát.
Song sắt, khung bảo vệ cửa sổ. Ở nhà nhiều tầng tại đô thị, khung sắt kín bịt cửa sổ và ban công khá phổ biến. Nếu thiết kế có dùng ban công, cửa sổ làm chỗ tiếp cận cho lực lượng chữa cháy, khung bảo vệ phải có ô mở được từ bên trong.
Thang máy dùng làm lối đi chính. Toà nhà văn phòng, khách sạn quen cho khách đi thang máy, cửa buồng thang bộ đặt khuất. Thiết kế nên đặt buồng thang ở vị trí người lạ dễ thấy và có chỉ dẫn rõ ràng.
Ví dụ giả định: trường mầm non tư thục ba tầng ở Hải Phòng
Ví dụ giả định: một chủ đầu tư ở Hải Phòng xây trường mầm non tư thục ba tầng trên lô đất hình chữ L. Phương án đầu dùng một cầu thang chính đặt giữa nhà, rộng và đẹp, kèm một cầu thang phụ hẹp ở cuối cánh dành cho nhân viên nhà bếp. Lớp của trẻ nhỏ tuổi nhất đặt ở tầng ba vì có sân chơi trên mái.
Khi lập mặt bằng thoát nạn với số trẻ và số cô thực tế, đơn vị tư vấn thấy lớp cuối cánh có đường thoát vượt giới hạn tới cầu thang chính, còn cầu thang phụ lại đi qua bếp. Phương án sửa: đổi vị trí để lớp trẻ nhỏ nhất xuống tầng thấp, làm cầu thang phụ thành buồng thang thoát nạn độc lập không đi qua bếp, mở thêm lối ra trực tiếp ở chân thang, và tách sân chơi trên mái khỏi lối thoát.
Chủ đầu tư mất phần sân mái cho lớp nhỏ nhưng có một thiết kế mà cô giáo có thể đưa trẻ ra ngoài theo hai hướng độc lập. Trường hợp này cũng cho thấy giá trị của việc làm mặt bằng thoát nạn sớm: phát hiện ở bước phương án thì đổi phòng là xong, phát hiện lúc nghiệm thu thì phải đập tường.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có một cầu thang bộ có được thẩm định không?
Một số công trình nhỏ, ít tầng, ít người có thể chỉ cần một lối thoát theo điều kiện quy chuẩn, thường kèm giải pháp bổ sung. Với công trình đông người hoặc có đối tượng cần hỗ trợ, yêu cầu thường là từ hai lối ra độc lập trở lên. Đơn vị tư vấn phải kiểm theo đúng công năng và số người.
Số người tính toán có được lấy theo số nhân viên thực tế không?
Tuỳ công năng. Có loại công trình tính theo số chỗ cố định, có loại tính theo diện tích sàn và hệ số quy chuẩn. Dù tính cách nào, con số phải phản ánh mức tối đa công trình có thể chứa, không phải mức trung bình.
Cửa cuốn ở mặt tiền có tính là lối thoát nạn không?
Thường cửa cuốn không được tính là cửa thoát nạn vì phải mở bằng tay hoặc động cơ, dễ kẹt khi mất điện. Nhiều công trình nhà phố bố trí thêm cửa đi mở được từ bên trong ngay cạnh hoặc trong cửa cuốn để đáp ứng yêu cầu.
Mặt bằng thoát nạn có bắt buộc phải là bản vẽ riêng không?
Thành phần hồ sơ chính thức do thủ tục quy định; mặt bằng thoát nạn riêng là cách thể hiện được nhiều đơn vị tư vấn dùng vì giúp người thẩm định kiểm nhanh. Dù thể hiện thế nào, các thông số thoát nạn phải đọc được rõ ràng từ hồ sơ.
Sau khi thẩm định, kê thêm bàn ghế làm tăng số khách có sao không?
Tăng số người vượt mức thiết kế làm lối thoát không còn đủ, dù bản vẽ không đổi. Nếu bạn muốn mở rộng sức chứa, hãy nhờ đơn vị tư vấn đánh giá lại phần thoát nạn và làm thủ tục cần thiết trước khi tăng.
Ban công, cửa sổ có tính là lối thoát không?
Thông thường ban công và cửa sổ không được tính là lối thoát nạn, dù trong thực tế có thể là đường thoát khẩn cấp hoặc chỗ lực lượng chữa cháy tiếp cận. Điều kiện để một lối ra như vậy được tính phải theo quy chuẩn và được nêu rõ trong thiết kế.