Nghiệm thu hệ thống báo cháy tự động là chứng minh ba việc: hệ thống phát hiện được cháy ở đúng vị trí, phát ra báo động đủ để người trong công trình nhận biết, và gửi đúng lệnh điều khiển sang các hệ thống khác. Ngoài ra hệ thống phải tự phát hiện được lỗi của chính nó, như đứt dây, mất nguồn, thiết bị bị tháo, và vẫn hoạt động khi mất điện lưới.
Nhiều buổi nghiệm thu chỉ kiểm phần thứ nhất: bấm vài nút, thổi khói vào vài đầu báo, nghe chuông kêu là xong. Kết quả là những hệ thống "chạy được" nhưng báo sai vị trí, không đẩy quạt tăng áp, hoặc im lặng khi một đoạn dây bị đứt. Bài dưới đây đi theo từng khối của hệ thống để chủ đầu tư và giám sát biết phải yêu cầu thử những gì. Thông số kỹ thuật cụ thể theo thiết kế được thẩm định và tiêu chuẩn áp dụng; bài chỉ nêu nguyên lý.
Mục tiêu của buổi thử: không chỉ là chuông kêu
Hệ thống báo cháy là "giác quan" của cả công trình. Hệ thống chữa cháy tự động, hút khói, tăng áp, thang máy, cửa từ đều chờ tín hiệu từ nó. Nếu báo cháy chậm, sai vị trí hoặc không truyền lệnh, các hệ thống còn lại dù tốt đến đâu cũng không phát huy. Vì vậy, nghiệm thu báo cháy thường được làm đầu tiên và kỹ nhất.
Có thể chia buổi thử thành bốn khối: tủ trung tâm và nguồn điện; thiết bị đầu vào (đầu báo, nút ấn, tín hiệu từ hệ thống khác như công tắc dòng chảy của sprinkler); thiết bị đầu ra (chuông, đèn, loa, mô-đun điều khiển); và chức năng giám sát lỗi. Mỗi khối có phép thử riêng và biên bản riêng, sau đó mới đến thử liên động tổng thể.
Với hệ thống báo cháy địa chỉ, có thêm một yêu cầu: vị trí hiển thị trên tủ phải khớp với vị trí thật. Khi kích hoạt đầu báo trong phòng 502, tủ phải hiện đúng phòng 502, không phải "vùng 5" hay một mã số không ai hiểu. Lúc có cháy thật, người trực dựa vào dòng chữ đó để chạy tới đúng chỗ.
Với hệ thống báo cháy thường (theo kênh, theo vùng), yêu cầu là mỗi kênh phải tương ứng đúng khu vực đã thiết kế, và nhãn kênh trên tủ được ghi rõ bằng tiếng Việt.
Tủ trung tâm và nguồn điện
Vị trí đặt tủ. Tủ phải ở nơi có người trực hoặc nơi được thiết kế, dễ tiếp cận, đủ ánh sáng. Không ít công trình dời tủ vào kho hay góc khuất sau khi hoàn thiện nội thất, khác với bản vẽ được thẩm định.
Nguồn chính và nguồn dự phòng. Tủ cấp từ nguồn điện riêng theo thiết kế, có ắc quy dự phòng. Phép thử bắt buộc phải làm là cắt nguồn chính và theo dõi tủ chuyển sang ắc quy, đồng thời báo lỗi mất nguồn chính. Dung lượng ắc quy theo tính toán của thiết kế; khi nghiệm thu, đối chiếu loại ắc quy thực lắp với thiết kế.
Chương trình và cấu hình. Với tủ địa chỉ, nhà thầu phải bàn giao bản cấu hình đã cài: danh sách địa chỉ, tên vị trí, nhóm, ma trận liên động. Nên in hoặc xuất bản cấu hình này và đưa vào hồ sơ hoàn công.
Lịch sử sự kiện. Tủ lưu lại các sự kiện báo cháy, lỗi, thao tác. Đoàn kiểm tra có thể xem lịch sử để biết hệ thống đã được thử thật hay chưa. Một tủ "sạch" hoàn toàn trước ngày kiểm tra đôi khi gây nghi ngờ hơn một tủ có nhật ký thử đầy đủ.
Tủ phụ, bảng hiển thị phụ. Công trình lớn có thể có bảng hiển thị phụ ở phòng bảo vệ hoặc sảnh. Thử để chắc tín hiệu hiển thị đồng bộ với tủ chính.
Thử thiết bị đầu vào
Thiết bị đầu vào là nơi hay có lỗi nhất, vì số lượng lớn và lắp ở khắp công trình. Bảng tóm tắt cách thử theo nguyên lý; phương pháp cụ thể theo hướng dẫn của nhà sản xuất và tiêu chuẩn áp dụng.
| Thiết bị | Cách thử thường dùng | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Đầu báo khói | Dùng bình khói thử chuyên dụng ở đầu sào, đưa vào buồng cảm biến | Còn nắp chống bụi từ lúc thi công; đặt sát miệng gió điều hoà; bị giá kệ, dầm che |
| Đầu báo nhiệt | Dụng cụ tạo nhiệt chuyên dụng; với loại không tự phục hồi thì thử theo hướng dẫn riêng | Lắp đầu nhiệt ở nơi thiết kế là đầu khói, hoặc ngược lại |
| Đầu báo tia chiếu | Che chắn chùm tia bằng tấm lọc thử | Lệch hướng do kết cấu giãn nở, chùm tia bị vật treo cắt ngang |
| Nút ấn báo cháy | Kích hoạt bằng chìa thử hoặc thay kính vỡ | Đặt sai độ cao, bị tủ, kệ che; không có nắp bảo vệ ở nơi dễ va chạm |
| Tín hiệu từ hệ thống khác | Kích hoạt công tắc dòng chảy, công tắc giám sát van, tín hiệu từ hệ chữa cháy khí | Đấu nhầm địa chỉ, tủ hiện tên chung chung |
Sau mỗi lần thử, ghi vào bảng: địa chỉ hoặc kênh, vị trí thật, vị trí hiển thị, thời gian từ lúc kích hoạt tới lúc tủ báo, kết quả. Bảng này chính là biên bản thử thiết bị đầu vào và là phụ lục quý nhất trong hồ sơ.
Thiết bị báo động và tín hiệu ra
Phát hiện được cháy mới là một nửa; nửa còn lại là báo cho người và cho máy. Khi nghiệm thu, cần thử:
- Chuông, còi, đèn chớp ở mọi khu vực: nghe và nhìn thấy được ở nơi xa nhất của khu, kể cả trong phòng kín, phòng karaoke cách âm, nhà vệ sinh, xưởng có máy chạy ồn.
- Hệ thống loa thông báo (nếu có): tín hiệu báo cháy ưu tiên cắt nhạc nền, thông điệp rõ.
- Mô-đun điều khiển ra: mỗi mô-đun phải kích hoạt đúng thiết bị được gán, ví dụ khởi động quạt tăng áp buồng thang, mở van hút khói, đóng cửa ngăn cháy giữ từ, nhả khoá cửa ra vào.
- Tín hiệu sang tủ thang máy, tủ điều hoà, tủ điện cắt nguồn không ưu tiên theo ma trận liên động trong thiết kế.
- Tín hiệu truyền ra ngoài (nếu công trình thuộc diện phải kết nối với trung tâm giám sát hoặc có thiết bị truyền tin): kiểm tín hiệu đến đúng nơi nhận.
- Chức năng tắt chuông, reset và khôi phục: thao tác đúng quy trình, không làm mất tín hiệu báo cháy đang tồn tại.
Ở công trình có nhiều nhà thầu, nên lập ma trận liên động thành bảng (dòng là tín hiệu vào, cột là thiết bị ra) và thử từng ô một, đánh dấu đạt hay không. Đây là cách duy nhất để không sót.
Giám sát lỗi: phần hay bị quên
Một hệ thống báo cháy tốt phải "biết mình đang hỏng". Nếu một đoạn cáp bị chuột cắn đứt, một đầu báo bị tháo ra để sơn trần, hay ắc quy chai, tủ phải báo lỗi để người trực xử lý. Hệ thống im lặng khi hỏng nguy hiểm hơn hệ thống hay báo giả, vì người ta tin là nó vẫn đang canh.
Khi nghiệm thu, giám sát nên yêu cầu thử các tình huống lỗi phổ biến: tháo một đầu báo khỏi đế, hở mạch một kênh hoặc một vòng, chạm chập dây (với hệ thống có thiết bị cách ly ngắn mạch thì kiểm việc cô lập đoạn bị chạm), mất nguồn chính, mất nguồn ắc quy. Với mỗi tình huống, tủ phải báo lỗi rõ ràng, phân biệt được với tín hiệu báo cháy.
Với hệ thống địa chỉ dạng vòng, một phép thử có giá trị là cắt vòng ở một điểm và xác nhận mọi thiết bị vẫn liên lạc được từ hai phía. Nếu cắt xong mà một nửa vòng mất liên lạc, thiết kế hoặc thi công vòng chưa đúng.
Cũng nên kiểm tình trạng "vô hiệu hoá" (disable) trên tủ trước khi nghiệm thu. Trong lúc thi công, kỹ thuật viên thường tạm vô hiệu một số vùng để làm việc khác. Một vùng bị bỏ quên ở trạng thái vô hiệu là lỗi nghiêm trọng, vì toàn bộ khu đó không được bảo vệ mà tủ vẫn sáng đèn bình thường.
Chuẩn bị trước ngày thử báo cháy
Một lịch chuẩn bị gọn cho chủ đầu tư và giám sát, áp dụng cả cho đợt tự nghiệm thu lẫn trước buổi kiểm tra của cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH:
- Yêu cầu nhà thầu nộp bản cấu hình tủ, danh sách địa chỉ và ma trận liên động một tuần trước ngày thử; giám sát đối chiếu với bản vẽ hoàn công.
- Tháo toàn bộ nắp chống bụi trên đầu báo, kiểm các khu vừa sơn trần, lau dọn.
- Xoá các trạng thái vô hiệu tạm thời, xử lý hết lỗi đang hiện trên tủ hoặc ghi rõ lý do lỗi còn lại.
- Báo trước cho các nhà thầu thang máy, cơ điện, kiểm soát ra vào để có người đứng tại tủ của họ trong lúc thử liên động.
- Chuẩn bị dụng cụ thử, thang, bộ đàm, bảng ghi kết quả in sẵn theo danh sách địa chỉ.
- Thông báo cho người đang làm việc trong công trình về giờ thử, để tiếng chuông không gây hoảng loạn.
- Sau buổi thử, xuất lịch sử sự kiện của tủ và lưu cùng biên bản.
Ví dụ giả định: khách sạn mini ở Huế
Ví dụ giả định: một khách sạn mini tám tầng ở Huế dùng hệ thống báo cháy địa chỉ, có quạt tăng áp cho buồng thang và thang máy liên động. Trong đợt tự nghiệm thu, nhà thầu thử từng đầu báo, mọi thiết bị đều báo về tủ. Giám sát yêu cầu thêm một bước: kích hoạt ngẫu nhiên mười đầu báo và đối chiếu tên hiển thị với số phòng thật.
Kết quả: bốn đầu báo hiển thị sai phòng, vì khi hoàn thiện nội thất, chủ đầu tư đổi cách đánh số phòng mà chương trình tủ vẫn giữ số cũ. Ngoài ra, khi thử liên động, quạt tăng áp chạy nhưng thang máy không về tầng một, do cáp tín hiệu từ mô-đun điều khiển chưa được đấu vào tủ thang máy, hai nhà thầu đều nghĩ đó là việc của bên kia.
Cả hai lỗi đều nhỏ về kỹ thuật và sửa trong hai ngày. Nhưng nếu để tới buổi kiểm tra của cơ quan Công an mới phát hiện, lỗi thứ hai gần như chắc chắn bị ghi tồn tại về liên động, phải hẹn kiểm tra lại. Bài học là việc thử cần làm theo góc nhìn của người dùng thật: người trực đọc tên trên tủ có chạy đúng phòng không, và lúc có cháy thì thang máy có về đúng chỗ không.
Câu hỏi thường gặp
Đầu báo khói có được thử bằng khói thuốc lá hay nến không?
Không nên. Khói thuốc, khói nến hay bật lửa gây cặn bám trong buồng cảm biến, có nguy cơ gây cháy và không cho kết quả đánh giá đúng. Nên dùng bình khói thử chuyên dụng theo khuyến cáo của nhà sản xuất đầu báo, đưa vào đầu báo bằng cốc chụp gắn trên sào.
Có phải thử toàn bộ đầu báo khi tự nghiệm thu không?
Với công trình mới, cách làm an toàn là thử toàn bộ thiết bị đầu vào trong đợt tự nghiệm thu, vì đây là lần duy nhất mọi thiết bị đều dễ tiếp cận và chưa bị nội thất che. Đoàn kiểm tra sau đó có thể chỉ thử xác suất, nhưng bảng thử toàn bộ của bạn là căn cứ để họ tin vào phần còn lại.
Hệ thống báo cháy không dây có được nghiệm thu như hệ thống có dây không?
Nguyên lý vẫn là phát hiện, báo động, liên động và giám sát lỗi, nhưng có thêm yêu cầu về giám sát liên lạc vô tuyến và pin của từng thiết bị. Việc dùng loại không dây phải nằm trong thiết kế được thẩm định và thiết bị thuộc diện kiểm định thì phải có chứng nhận phù hợp.
Tủ báo cháy hay báo lỗi chạm đất ngay sau khi lắp thì xử lý sao?
Lỗi chạm đất thường do vỏ cáp bị xước khi kéo qua máng hoặc đầu nối bị ẩm. Nên khoanh vùng bằng cách tách từng đoạn để tìm vị trí, không nên tắt chức năng giám sát chạm đất cho xong. Lỗi này để tồn tại sẽ gây báo giả hoặc mất tín hiệu sau một mùa mưa.
Ai cần được bàn giao mật khẩu, quyền truy cập tủ báo cháy?
Chủ đầu tư nên nhận bàn giao chính thức các cấp mật khẩu, kèm biên bản ghi ai giữ cấp nào. Người trực chỉ cần quyền thao tác cơ bản; quyền sửa cấu hình nên giao cho người kỹ thuật được đào tạo hoặc đơn vị bảo trì, tránh để người không hiểu vô tình vô hiệu một vùng.
Có cần thử báo cháy lại khi đã thay đổi nội thất sau nghiệm thu?
Nên thử lại các khu bị ảnh hưởng. Vách ngăn mới có thể tạo phòng kín không có đầu báo, trần giả hạ thấp có thể che thiết bị, giá kệ mới có thể chắn luồng khói. Nếu thay đổi làm khác giải pháp đã thẩm định, đó còn là chuyện thủ tục cải tạo, không chỉ là chuyện thử lại.