Nhóm nguy hiểm cháy theo công năng là cách QCVN 06 xếp nhà và các phần của nhà theo cách con người sử dụng chúng: ai ở trong đó, bao nhiêu người, họ có thức hay ngủ, có tự thoát được không, có quen thuộc với toà nhà không. Các nhóm được ký hiệu từ F1 đến F5, mỗi nhóm lại chia nhóm con như F1.1, F1.2, F3.1… Nhóm công năng là một trong những thông tin đầu tiên phải xác định trong bất kỳ hồ sơ thiết kế PCCC nào.
Khác với hạng nguy hiểm cháy nổ vốn nhìn vào chất cháy, nhóm công năng nhìn vào con người. Cùng một khối nhà bê tông, dùng làm văn phòng hay làm nhà trẻ sẽ có yêu cầu rất khác về lối thoát nạn, báo cháy, vật liệu hoàn thiện và số tầng cho phép. Đó là lý do đổi công năng thường kéo theo việc thẩm duyệt lại.
Năm nhóm lớn và những công trình tiêu biểu
Bảng dưới tóm tắt cách phân nhóm theo tinh thần của QCVN 06 để bạn định hướng. Danh sách đầy đủ nhóm con và các trường hợp biên phải tra bản quy chuẩn hiện hành; không dùng bảng này thay cho việc xác định của người thiết kế.
| Nhóm | Đặc điểm sử dụng | Ví dụ tiêu biểu |
|---|---|---|
| F1 | Nơi người ở thường xuyên hoặc tạm thời, kể cả ngủ qua đêm | Nhà trẻ, bệnh viện có giường lưu trú, nhà dưỡng lão; khách sạn, ký túc xá; chung cư; nhà ở riêng lẻ |
| F2 | Công trình văn hoá, giải trí, thể thao có khán giả | Nhà hát, rạp chiếu, hội trường, bảo tàng, nhà thi đấu |
| F3 | Công trình phục vụ, dịch vụ công cộng | Cửa hàng, trung tâm thương mại, nhà hàng, nhà ga, phòng khám ngoại trú, cơ sở dịch vụ |
| F4 | Công trình giáo dục, khoa học, quản lý | Trường phổ thông, trường đại học, cơ sở đào tạo, trụ sở cơ quan, văn phòng |
| F5 | Công trình sản xuất, kho, nông nghiệp | Nhà xưởng, kho hàng, nhà chăn nuôi, kho nông sản |
Nhóm F5 là cầu nối sang hạng nguy hiểm cháy nổ: với nhà sản xuất và kho, ngoài việc thuộc F5, còn phải xác định hạng A, B, C, D, E. Các nhóm còn lại chủ yếu dựa vào nhóm công năng, kết hợp với chiều cao, số tầng và diện tích.
Vì sao nhóm công năng thay đổi yêu cầu thiết kế
Người ngủ phản ứng chậm. Nhóm F1 có yêu cầu khắt khe hơn ở nhiều điểm vì người đang ngủ phát hiện cháy muộn. Báo cháy phải đủ để đánh thức, lối thoát phải dễ nhận ra cả khi buồn ngủ và trong khói.
Người không tự thoát được. Trẻ nhỏ, người bệnh nằm giường, người cao tuổi cần người khác hỗ trợ. Các nhóm con dành cho nhà trẻ, bệnh viện, dưỡng lão vì thế thường bị giới hạn số tầng và có yêu cầu riêng về vị trí phòng.
Đông người không quen toà nhà. Khách tới trung tâm thương mại, rạp chiếu không biết lối thoát ngoài lối vào. Nhóm F2 và F3 có yêu cầu về số lối thoát, chỉ dẫn, chiều rộng theo số người.
Người quen toà nhà. Nhân viên văn phòng, công nhân nhà xưởng biết lối đi và được huấn luyện. Một số yêu cầu với F4, F5 vì thế khác với F2, F3 có cùng diện tích.
Tải trọng cháy khác nhau. Cửa hàng chứa nhiều hàng hoá cháy được, nhà hàng có bếp, khách sạn có đồ nội thất. Công năng gợi ý mức tải trọng cháy, từ đó ảnh hưởng tới yêu cầu chữa cháy và ngăn cháy.
Nhà hỗn hợp nhiều công năng: chỗ dễ nhầm nhất
Ở đô thị Việt Nam, nhà một công năng thuần tuý ngày càng ít. Một toà nhà có thể có cửa hàng ở tầng trệt, văn phòng hoặc lớp học ở các tầng giữa và căn hộ ở trên. Mỗi phần có nhóm công năng riêng. Quy chuẩn yêu cầu các phần có nhóm khác nhau thường phải được ngăn cách bằng bộ phận ngăn cháy, và có lối thoát nạn phù hợp với từng phần, trừ những trường hợp quy chuẩn cho phép gộp.
Câu hỏi thường gặp là "cả toà nhà áp theo nhóm nào". Câu trả lời không đơn giản là chọn nhóm của phần lớn nhất. Người thiết kế phải xét từng phần theo nhóm của nó, rồi xét các yêu cầu chung cho cả nhà như bậc chịu lửa, chiều cao, hệ thống báo cháy, theo nhóm có yêu cầu cao hơn khi các phần không được ngăn cách đầy đủ.
Ví dụ giả định: một nhà sáu tầng ở Hà Nội, tầng một và hai làm nhà hàng, tầng ba làm văn phòng cho thuê, tầng bốn đến sáu làm căn hộ dịch vụ cho khách lưu trú ngắn ngày. Ba phần thuộc ba nhóm khác nhau, trong đó phần lưu trú ở trên cùng lại có yêu cầu cao. Nếu dùng chung một cầu thang không được bảo vệ, khói từ bếp nhà hàng có thể đi thẳng lên tầng khách đang ngủ. Đây là loại công trình mà phương án ngăn cách và thoát nạn phải tính ngay từ thiết kế cơ sở.
Những trường hợp phân nhóm hay gây tranh luận
Một số loại hình kinh doanh mới hoặc lai không nằm gọn trong ví dụ của quy chuẩn. Khi gặp, người thiết kế phải lập luận dựa trên đặc điểm sử dụng thực tế, và cơ quan thẩm định có thể có ý kiến khác.
- Căn hộ cho thuê ngắn ngày, homestay trong toà nhà ở: hoạt động như cơ sở lưu trú nhưng xây theo nhà ở.
- Nhà ở riêng lẻ có nhiều phòng cho thuê trọ: số người ngủ đông hơn nhà ở gia đình thông thường.
- Trung tâm ngoại ngữ, kỹ năng cho trẻ em đặt trong toà văn phòng: người dùng là trẻ em nhưng hoạt động không lưu trú.
- Phòng khám có giường lưu bệnh nhân theo dõi: ranh giới giữa khám ngoại trú và lưu trú.
- Quán cà phê kết hợp không gian làm việc chung, phòng tập, karaoke trong cùng toà nhà.
- Nhà xưởng có khu ở cho công nhân ngay trong khối nhà.
Với các trường hợp này, đừng tự chọn nhóm "nhẹ" cho thuận lợi. Một hồ sơ lập luận rõ, chọn phương án an toàn hơn khi còn nghi ngờ, thường đi nhanh hơn một hồ sơ bị trả về để làm lại. Nếu cần, có thể hỏi ý kiến cơ quan thẩm định trước khi lập thiết kế chi tiết.
Tự xác định sơ bộ nhóm công năng của công trình
Bạn có thể làm sơ bộ để trao đổi với tư vấn. Kết luận cuối cùng vẫn do người thiết kế lập luận và cơ quan thẩm định chấp thuận.
- Liệt kê từng khu vực của công trình và mục đích sử dụng thực tế, không theo tên gọi trên giấy phép kinh doanh.
- Với từng khu vực, trả lời: có người ngủ lại không, người dùng có tự thoát được không, số người lớn nhất là bao nhiêu, họ có quen toà nhà không.
- Đối chiếu với các nhóm F1 đến F5 và nhóm con trong bản QCVN 06 hiện hành.
- Đánh dấu ranh giới giữa các khu vực khác nhóm trên mặt bằng: đây là chỗ sẽ cần bộ phận ngăn cách.
- Ghi lại các trường hợp còn phân vân và lý do, để đưa vào buổi làm việc với tư vấn.
- Tính tới kế hoạch sử dụng tương lai: nếu có khả năng đổi văn phòng thành lớp học hay căn hộ lưu trú, nói rõ ngay.
Nhóm công năng xuất hiện ở đâu trong hồ sơ thẩm định
Thuyết minh, phần mô tả công trình. Đây là chỗ khai nhóm công năng của nhà và của từng phần nhà. Cơ quan thẩm định đọc dòng này đầu tiên, vì mọi yêu cầu được kiểm tra sau đó đều phụ thuộc vào nó. Khai thiếu hoặc khai một nhóm cho cả nhà hỗn hợp là lý do hay gặp của văn bản yêu cầu bổ sung.
Mặt bằng phân khu. Bản vẽ nên tô màu hoặc khoanh vùng từng khu theo nhóm công năng, thể hiện rõ ranh giới và bộ phận ngăn cách giữa các khu. Bản vẽ như vậy giúp người thẩm định đối chiếu nhanh, cũng giúp chủ đầu tư thấy ngay chỗ nào sẽ phát sinh tường, cửa ngăn cháy.
Phần thoát nạn. Số người tính toán của từng khu được xác định theo công năng, từ đó suy ra số lối thoát và chiều rộng. Khu nào đổi công năng thì phần tính này đổi theo.
Phần báo cháy, chữa cháy, hút khói. Việc có phải trang bị hệ thống nào và trang bị ở mức nào được xét theo công năng kết hợp quy mô, theo quy chuẩn và tiêu chuẩn chuyên ngành hiện hành.
Phần vật liệu hoàn thiện. Yêu cầu về tính nguy hiểm cháy của vật liệu ốp trần, tường, sàn ở lối thoát nạn và phòng đông người cũng phụ thuộc nhóm công năng. Nội thất đẹp mà chọn sai nhóm vật liệu là một lý do phải tháo dỡ khi nghiệm thu.
Đổi công năng và những việc phải kiểm tra lại
Vì nhóm công năng là đầu vào của nhiều yêu cầu, đổi công năng là một trong những lý do phổ biến nhất khiến công trình đã nghiệm thu phải thẩm duyệt lại. Văn phòng thành trường học, nhà ở thành khách sạn mini, kho thành xưởng, cửa hàng thành karaoke đều là những chuyển đổi làm thay đổi nhóm, kéo theo yêu cầu về lối thoát nạn, báo cháy, chữa cháy, vật liệu hoàn thiện có thể đã không còn đủ.
Trước khi ký hợp đồng thuê mặt bằng để làm một mô hình khác với công năng ban đầu, bạn nên mời tư vấn đánh giá sơ bộ khả năng đáp ứng. Nhiều trường hợp chỉ phát hiện ra vấn đề sau khi đã đầu tư nội thất, lúc đó chi phí sửa rất lớn và có khi không sửa được vì giới hạn kết cấu, số tầng.
Phần thủ tục cụ thể khi cải tạo, đổi công năng được bàn riêng trong chuyên mục cải tạo của Thẩm Duyệt. Ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: đổi cách con người dùng toà nhà là đổi đầu vào của thiết kế PCCC, và đầu vào đổi thì phải xem lại toàn bộ đầu ra.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở riêng lẻ thuộc nhóm nào?
Theo cách phân nhóm trong QCVN 06, nhà ở riêng lẻ thuộc nhóm F1, nhóm con dành cho nhà ở. Khi nhà ở có phần kinh doanh hoặc cho thuê nhiều phòng, phần đó có thể phải xét theo nhóm công năng khác.
Văn phòng và trường học khác nhóm không?
Cả hai thuộc nhóm F4 nhưng ở các nhóm con khác nhau, và trường học cho trẻ nhỏ có thêm yêu cầu riêng. Vì vậy đổi văn phòng thành cơ sở giáo dục vẫn cần xem lại thiết kế PCCC.
Công trình mới chưa có trong ví dụ quy chuẩn thì sao?
Người thiết kế phân nhóm theo đặc điểm sử dụng gần nhất và lập luận trong thuyết minh. Với trường hợp khó, có thể xin ý kiến cơ quan thẩm định sớm. Khi còn phân vân, chọn nhóm có yêu cầu cao hơn thường an toàn hơn về thủ tục.
Nhóm công năng có liên quan tới việc có phải thẩm duyệt không?
Có. Danh mục công trình phải thẩm định thiết kế PCCC theo văn bản hướng dẫn hiện hành được lập theo loại công trình và quy mô, nên công năng là một yếu tố quyết định. Cần đối chiếu danh mục hiện hành cho trường hợp cụ thể.
Một tầng hầm để xe trong chung cư thuộc nhóm nào?
Theo cách phân nhóm của QCVN 06, gara để xe không có bảo dưỡng, sửa chữa thường được xếp vào nhóm F5, cùng nhóm con với kho, và phải được ngăn cách với phần nhà ở bằng bộ phận ngăn cháy. Người thiết kế sẽ xác định cụ thể theo bản quy chuẩn hiện hành.