Khi đối chiếu danh mục thẩm duyệt PCCC, ba chỉ số hay được dùng nhất là số tầng, chiều cao và khối tích, và cả ba đều được tính theo định nghĩa trong văn bản, không theo cách nói thường ngày. "Nhà năm tầng" trong lời kể của chủ nhà có thể là bốn tầng theo cách đếm của quy chuẩn, hoặc sáu tầng nếu tính cả tầng hầm. Chiều cao dùng trong an toàn cháy cũng không phải chiều cao từ chân móng đến đỉnh mái.
Bài này giải thích nguyên lý đằng sau từng chỉ số để bạn đọc được con số mà kiến trúc sư đưa ra và nhận ra khi nào một thay đổi nhỏ làm đổi kết quả. Bài cố ý không ghi số mét hay số mét khối cụ thể của các ngưỡng, vì các con số đó nằm trong danh mục và quy chuẩn hiện hành, bạn cần đối chiếu đúng bản đang có hiệu lực.
Vì sao văn bản không dùng cách đếm đời thường
Mục đích của các chỉ số này là đo mức độ khó khi có cháy: người bên trong phải đi bao xa để ra ngoài, xe chữa cháy với tới tầng nào, lượng vật dễ cháy và khói có thể tích tụ bao nhiêu. Vì thế văn bản đếm và đo theo những gì ảnh hưởng tới các câu hỏi đó, không theo cách gọi tên tầng của người bán nhà.
Một tầng kỹ thuật chỉ đặt bồn nước có thể không ảnh hưởng nhiều tới việc thoát nạn, nhưng một tầng hầm để xe lại làm thay đổi hẳn bài toán khói. Một tầng lửng nhỏ không có người làm việc thường xuyên khác với tầng lửng rộng dùng làm văn phòng. Định nghĩa trong văn bản cố gắng phân biệt những tình huống đó, nên nó dài và có nhiều ngoại lệ.
Hệ quả thực tế: không ai nên tự đặt con số quy mô cho công trình bằng cách ước lượng. Con số phải do người lập thiết kế tính theo định nghĩa trong quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 của Bộ Xây dựng, bản hiện hành cùng các lần sửa đổi) và văn bản danh mục, rồi ghi vào thuyết minh để ai cũng kiểm lại được.
Số tầng: những tầng hay bị đếm sai
Tầng hầm và tầng nửa hầm. Tầng nằm một phần hoặc toàn bộ dưới mặt đất có cách xếp riêng. Có ngưỡng trong danh mục tính số tầng hầm riêng, có chỗ cộng vào tổng số tầng. Bỏ sót tầng hầm khi đối chiếu là lỗi phổ biến nhất ở nhà phố và khách sạn mini.
Tầng lửng. Tầng lửng có được tính là một tầng hay không phụ thuộc vào diện tích so với sàn tầng ngay dưới và cách sử dụng. Kiến trúc sư thường tận dụng tầng lửng để tăng diện tích mà không tăng tầng, nhưng khi tầng lửng vượt giới hạn thì nó trở thành một tầng thật.
Tầng tum và tầng kỹ thuật. Phần tum che cầu thang, phòng kỹ thuật trên mái thường được loại trừ khi đếm tầng nếu đúng điều kiện. Khi tum được mở rộng thành phòng ở, phòng giặt, khu cà phê trên sân thượng, nó không còn là tum nữa.
Sân thượng có mái che. Lắp mái tôn, khung kính để biến sân thượng thành không gian kinh doanh là cách tăng tầng phổ biến mà chủ nhà ít để ý. Về mặt an toàn cháy, đó là thêm một tầng có người.
Tầng có chiều cao lớn. Một tầng rất cao, ví dụ sảnh thông hai tầng, vẫn đếm là một tầng, nhưng lại làm chiều cao công trình tăng lên. Đó là lý do có công trình ít tầng mà vẫn chạm ngưỡng chiều cao.
Chiều cao PCCC khác chiều cao kiến trúc thế nào
Chiều cao kiến trúc thường đo từ cốt nền đến đỉnh mái, dùng cho quy hoạch và hình khối. Chiều cao dùng trong an toàn cháy, thường gọi là chiều cao PCCC, đo theo khả năng xe chữa cháy và lực lượng chữa cháy tiếp cận: điểm bắt đầu là mặt đường mà xe chữa cháy có thể tới, điểm kết thúc gắn với tầng trên cùng có người sử dụng, không phải đỉnh mái hay tầng kỹ thuật.
Hai công trình cao bằng nhau về kiến trúc có thể có chiều cao PCCC khác nhau. Nhà nằm trên khu đất dốc, đường cho xe chữa cháy ở phía thấp, sẽ có chiều cao PCCC lớn hơn nhà cùng hình khối trên đất bằng. Nhà có tầng trên cùng chỉ là phòng kỹ thuật thì chiều cao PCCC tính tới tầng có người bên dưới.
Vì định nghĩa gắn với đường cho xe chữa cháy, việc chọn vị trí đường nội bộ, bãi đỗ cho xe chữa cháy ở giai đoạn quy hoạch tổng mặt bằng cũng ảnh hưởng tới chiều cao PCCC. Đây là chỗ bạn nên hỏi kiến trúc sư sớm: phương án đường giao thông đang tính cho xe chữa cháy tiếp cận từ phía nào, và chiều cao PCCC tính ra là bao nhiêu theo phương án đó.
Chi tiết cách đo, cách xử lý mái dốc, tầng kỹ thuật và các trường hợp đặc biệt nằm trong quy chuẩn hiện hành; người lập thiết kế phải ghi rõ cách đo trong thuyết minh.
Khối tích và diện tích: chỉ số của nhà rộng ít tầng
Nhà xưởng, kho, siêu thị, nhà thi đấu thường thấp tầng nhưng rất rộng. Với loại công trình này, danh mục hay dùng khối tích hoặc diện tích sàn thay cho số tầng. Bảng dưới tóm tắt chỗ khác nhau giữa các chỉ số, ở mức nguyên lý.
| Chỉ số | Đo cái gì | Thay đổi nào làm chỉ số tăng mà chủ đầu tư hay quên |
|---|---|---|
| Số tầng | Số mặt sàn có sử dụng theo định nghĩa | Cơi tum, đổ thêm lửng, che mái sân thượng |
| Chiều cao PCCC | Khoảng cách theo phương đứng từ đường xe chữa cháy tới tầng có người cao nhất | Đổi vị trí đường nội bộ, đưa người lên tầng kỹ thuật |
| Khối tích | Thể tích bao của công trình hoặc khoang cháy theo cách tính của văn bản | Nâng trần nhà xưởng, nối thêm nhịp, gộp hai nhà kề nhau |
| Diện tích sàn | Tổng diện tích các sàn theo định nghĩa | Lắp sàn thép trung gian trong xưởng, thêm kệ có lối đi |
| Sức chứa | Số người có thể có mặt cùng lúc | Đổi phòng họp thành hội trường, kê thêm bàn tiệc |
Khối tích là chỉ số dễ bị đánh giá thấp nhất. Một nhà xưởng một tầng, trần cao, nhịp rộng có thể có khối tích lớn hơn một toà văn phòng nhiều tầng. Khi bạn nâng chiều cao trần để lắp kệ cao hoặc cầu trục, khối tích tăng theo dù diện tích không đổi.
Kiểm lại con số do kiến trúc sư đưa ra
Bạn không cần tự tính, nhưng nên biết hỏi gì để chắc con số được tính đúng định nghĩa và không bỏ sót.
- Đề nghị ghi rõ trong thuyết minh: số tầng, chiều cao PCCC, khối tích, diện tích sàn, sức chứa, mỗi chỉ số kèm cách tính và văn bản làm căn cứ.
- Hỏi riêng về tầng hầm, tầng lửng, tum và mái: tầng nào được tính, tầng nào loại trừ, vì sao.
- Hỏi chiều cao PCCC được đo từ đường xe chữa cháy ở vị trí nào trên tổng mặt bằng.
- Với nhà rộng, hỏi khối tích tính cho cả nhà hay từng khoang cháy, và vách ngăn cháy được đặt ở đâu.
- Đặt các con số cạnh ngưỡng trong danh mục hiện hành; chỉ số nào sát ngưỡng thì đánh dấu để theo dõi khi phương án thay đổi.
- Mỗi lần phương án sửa (thêm lửng, nâng trần, nối nhà), yêu cầu cập nhật lại bảng chỉ số trước khi chốt.
Cách làm này không biến bạn thành người thiết kế, nhưng giúp bạn phát hiện sớm khi một yêu cầu tưởng nhỏ của mình, như "làm thêm cái lửng để văn phòng", đẩy công trình sang diện khác.
Ví dụ giả định: khách sạn mini trên nền nhà phố ở Hà Nội
Ví dụ giả định: một chủ đầu tư xây khách sạn mini trên lô đất nhà phố ở Hà Nội. Bản vẽ xin phép thể hiện một tầng hầm để xe máy, sáu tầng nổi và một tum thang. Khi nói chuyện với người quen, chủ đầu tư gọi đó là "nhà sáu tầng". Trong quá trình làm nội thất, chủ đầu tư muốn mở rộng tum thành phòng ăn sáng có mái kính cho khách, và làm thêm một tầng lửng ở tầng trệt để đặt quầy lễ tân.
Khi kiến trúc sư tính lại theo định nghĩa của quy chuẩn, mỗi thay đổi đều có tác động. Tầng hầm được xét riêng theo dòng của danh mục về tầng hầm. Tum mở rộng thành phòng ăn có khách ngồi thì không còn là tum, số tầng sử dụng tăng thêm một, và chiều cao PCCC tính tới tầng có người cao nhất cũng tăng theo. Tầng lửng lễ tân có được tính thành tầng hay không lại phụ thuộc diện tích so với sàn bên dưới.
Bài học của ví dụ không nằm ở con số nào cụ thể mà ở trình tự: mỗi ý tưởng làm thêm diện tích phải được đặt cạnh bảng chỉ số trước khi quyết. Chủ đầu tư trong ví dụ có thể vẫn làm phòng ăn trên mái, nhưng phải biết đó là quyết định kéo theo yêu cầu an toàn cháy cao hơn, chứ không phải một chi tiết trang trí.
Những thay đổi sau này làm đổi chỉ số
Chỉ số quy mô không đứng yên sau khi công trình xong. Chủ nhà phố che mái sân thượng để mở quán, chủ xưởng lắp sàn thép làm kho trên cao, ban quản lý chuyển tầng hầm từ để xe sang làm kho: mỗi việc đó làm đổi ít nhất một chỉ số. Nếu chỉ số vượt sang ngưỡng khác, công trình có thể phải làm lại thủ tục thẩm duyệt cho phần cải tạo.
Vì vậy bảng chỉ số trong thuyết minh thiết kế nên được giữ cùng hồ sơ công trình suốt vòng đời của nó. Khi định cải tạo, việc đầu tiên là mở bảng đó ra, xem thay đổi định làm sẽ chạm vào chỉ số nào. Bài toán cải tạo, đổi công năng có thủ tục riêng; ở đây bạn chỉ cần nhớ nguyên tắc: thay đổi hình khối hay cách dùng là thay đổi chỉ số, và chỉ số đổi thì phải đối chiếu lại.
Câu hỏi thường gặp
Tầng hầm có được tính vào số tầng khi xét diện thẩm duyệt PCCC không?
Tuỳ dòng trong danh mục. Có dòng xét số tầng hầm riêng, có dòng xét tổng số tầng. Định nghĩa tầng hầm, tầng nửa hầm nằm trong quy chuẩn hiện hành. Bạn nên yêu cầu người thiết kế ghi rõ cách xếp từng tầng dưới mặt đất trong thuyết minh.
Chiều cao PCCC có phải là chiều cao ghi trên giấy phép xây dựng không?
Thường là không. Chiều cao trên giấy phép xây dựng phục vụ quản lý quy hoạch, đo theo cách của văn bản xây dựng. Chiều cao PCCC đo theo khả năng tiếp cận của xe và lực lượng chữa cháy. Hai con số có thể gần nhau nhưng không nên lấy số này thay số kia.
Nhà xưởng một tầng có thể thuộc diện thẩm duyệt PCCC không?
Có thể. Với nhà rộng, ít tầng, danh mục thường dùng khối tích, diện tích hoặc hạng nguy hiểm cháy nổ của sản xuất và hàng hoá. Một xưởng một tầng nhưng nhịp rộng, trần cao hoặc chứa hàng dễ cháy hoàn toàn có thể nằm trong danh mục.
Che mái sân thượng có làm thay đổi số tầng không?
Nếu phần có mái được dùng làm không gian có người, như quán cà phê, phòng giặt, phòng ở, thì về mặt an toàn cháy đó là thêm một tầng sử dụng. Thay đổi này có thể làm công trình vượt ngưỡng và kéo theo thủ tục cải tạo, cần đối chiếu trước khi làm.
Ai chịu trách nhiệm về con số khối tích ghi trong hồ sơ?
Đơn vị lập thiết kế chịu trách nhiệm về tính đúng của số liệu trong hồ sơ mình lập. Chủ đầu tư chịu trách nhiệm cung cấp đúng phương án sử dụng. Nếu phương án sử dụng thay đổi mà không báo cho người thiết kế, con số sai là do phía chủ đầu tư.
Chỉ số sát ngưỡng thì nên thiết kế dưới ngưỡng cho nhẹ thủ tục không?
Bạn có quyền chọn quy mô phù hợp nhu cầu thật. Điều cần tránh là thiết kế dưới ngưỡng trên giấy rồi thi công hoặc sử dụng vượt ngưỡng. Nếu nhu cầu thật vượt ngưỡng, làm đúng thủ tục ngay từ đầu rẻ hơn nhiều so với hợp thức hoá về sau.